Nadwadan waxaa loo qabtey kana soo qeyb galey qeyb ka mida Odayaasha Dhaqanka ee Soomaaliyeed.

Waxaa duruus ka jeediyey Nadwada Culimo ay ka mid ahaayeen Sh. Axmed Xasan Barre, & Sh.Max’uud Axmed (Abuu-Sheyba). oo kala jeediyey labo Muxaadaro oo kala ahaa (القبلية وآثارها السيئة في المجتمع)  iyo (دور شيوخ العشائر في توعية الشعب عن مساوئ القبلية).

Culimadu si faahfaahsan ayey uga hadleen Muxaadaraadka goobta ay ka jeediyeen ee ku aadanaa Xumaha iyo saameynta Buslashada dhexdeeda ku leedahey Qabyaaladu iyo guud ahaan dhibaatada xoogan ee Shacabka Soomaaliyeed kala soo gudboonaatey.

Si gaara Culimadu, dhibta dhanka Diinta, Dhaqanka, hor-marka ay qabylaadu ku yeelatey bulshada dhexdeeda ayey sidoo kale taabteen, waxeyna Odayaasha Dhaqanka kula dar-daarmeen dhibaatooyinka kale duwan ee Qabylaadu leedahey xalintooda kaalin weyn iney ku leeyihiin, xil gaarana uu ka saaran yahey xalinta arimahaas iyo sidii ay uga talin lahaayeen aayaha danbe ee Shacabka.

Inta kadib qaar ka mida Odayaashada Dhaqanka ayaa goobta ka Hadley, ugu horeynya waxey u mahad celiyeen  Mu’asasada Safa oo laheyn abaabulka iyo qabashada Nadwada iyo sidoo kale Culimadii goobta Muxaadaraadka ka jeediyey.

Sidoo kale dhankooda waxey tilmaamay in Qabyaaladu kaw ka tahay waxyaabaha dhibaatada iyo aafada ku riday Umada Soomaaliyeed waxayna balan qaadeen inay ku dadaali doonaan ka hortagida ku dhaqanka Qabyaalada ayna si hagar la’aan ah uga shaqeyn doonaan baabi’inta cudurkaas aafeeyey Umada Soomaaliyeed.

Odayaashu waxey codsadeen in Nadwooyin iyo Muxaadaraad kuwan la mida loo qabto xilliyo kale, si ay uga faa’iideystaan, waxey sidoo kale sheegeen waayadan danbe Siyaadado iyo Barnaamij kale iney ku Mashquuleen ooyna helin hadda ka hor cid waano iyo Barnaamij Diiniya kala hadasha.

Ugu danbeytii Nadwada oo si wanaagsan ku dhamaadey, waxey qeyb ka tahey dowrka Dacwo ee Mu’asasada Safa ku leedahey Bulshada Dhexdeeda, wax ku ooglakana ah ee hormarinta, iska dhexgalka, is fahamka iyo xalinta mashaakilka bulshada dhexdooda ah qeybta weyn ku leh.

Qaraxa oo ahaa mid xoogan iyo xilliga oo ahaa mid degan aad ayaa loo maqlay, mana jirin cid kale oo wax ku noqotey marka laga reebo qof sitey oo sida la sheegayo rabey goobta inuu dhigo.

Muddo ka dib goobta waxaa soo gaarey ciidamo ka socda DFS iyo bahda Saxaafada, isu socodka dadka iyo gaadiidkana waa la hakiyey.

Goobta qaaxan ka dhacey ma jirto cid ka dhow oo dowlada ah, balse waa wado ay isticmaalaan inta badan Ardeyda  iyo dadweynaha guud.

Lama garanayo sababta iyo cidda lala samacsanaa Qaraxn, balse wuxuu qeyb ka yahey Qaraxyada joogtada ah ee ka dhaca Magaalada Muqdisho, inta badana ay ku wax yeeloobaan Dadka rayidka een waxba galabsan.

Cinwaanka Nadwada oo ah (القبلية وأثرها علي المجتمع الصومالي) ayaa qeyb ka ah Olale ka dhana waxyaabaha lagu halaagsamo oo bishii hore dhamaadkeeda mid la mida lagu qabtey isla hoolka Shirarka ee Markazka Ibnu Baz.

Inta Dowradani socoto, culimada kala duwan ee ka qeyb galeysa waxey bixin doonaan duruus kale duwan oo ku aadan Cinwaanka Nadwada, waxaa ka faa’iideysanaya bulshada qeybo ka mida gaar ahaan Dumarka ee dhigta Jaamacaadka iyo Macaahida Sharciga ee Magaalada Muqdisho.

Dowrada ayaa soconeysa 04-05/05/1434  waxaana ka qeyb gelaya culimada kala ah;

1. Sh. Maxamuud Sh Axmad Xasan.
2. Sh. Cumar Axmed Sheekh.
3. Sh. Cumar Maxamuud Cabdi.
4. Sh. C/naasir Xasan.
5. Sh. Fataax Xasan Axmed.
6. Sh. C/raxmaan Nuur C/raxmaan.

Dowrooyinka noocan ah oo loo qabto qeybaha Bulshada ayaa qeyb weyn ka qaata harumarinta, islaaxinta iyo ka badnaabinta dhimaatooyinka kale duwan ee soo wajaha Bulshada.

Ninka maanta ay qabteen ciidanka amniga ee magaalada G/Kacyo ayaa lagu eedeynayaa in uu yahay ninkii dilka geystay ee laayay shaqaalihii shirkadda Kaah ee halkaa ku dhintay iyo kuwii ku dhaawacmayba.

Ciidanka Amaanka magaalada Gaalkacyo oo ayaahanba daba socday dhagarqabahan, iyagoo helayay xogo kala duwan oo is biirsaday, tibaaxayayna in ninkani uu ka tirsanaa kooxdii dilka iyo dhaca geysatay ayaa maanta duhurkii ku hareereeyay guri uu ninkaasi ku dhuumanayay. Ninka la tuhunsanaa ayaa la dagaallamay ciidanka amniga kana dhaawacay ugu yaraan laba ka mid ah ciidanka, ka hor intii aanu is dhiibin, kadib markii ay rasaastu ka dhammaatay.
Col. Axmed Cali Salaad oo ah Duqa degmada Gaalkacyo oo  ka hadlaysoo qabasada dambiilahan ayaa sheegay  in hawlgalkaasi uu u dhacay sidii loogu tala galay, uuna tusaale u yahay in qofkii dhibaato ka geysta Puntland meelka mid ah uusan harsan doonin  meel kale oo Puntland ah.

Dabley aanan heybtooda la garaneyn, kuna hubeysan baastoolado ayaa madaxa ka toodtay isuduwaha xilli fiidkii uu marayay mid kamid ah xaafadaha magaalada Gaalkacyo.

Ilaa iyo hadda lama oga cidda sida rasmiga ah uga dambeysay dilka isuduwaha iyo cidda dilka fulisay toona, hse yeeshee ciidamada amniga magaalada Gaalkacyo oo goobta falkuka dhacay gaaray isla goortii dilku dhacay ayaa wada baaritaanno ay ku raadgoobayaan dhagarqabayaashii ka dambeeyay dilka isuduwaha wasaaradda amniga ee gobolka Mudug.

Dilka isuduwaha amniga ayaa wuxuu kusoo beegmayaa xilli ay awoodda xarakada Alshabaab oo looga bartay dilalka qorsheysan ee madaxjabiska ah ka wiiqantay gobollada koofureed ee dalka Soomaaliya, qeybo badan oo ka tirsanaan jiray ururkaasina ay soo galeen magaalada G/kacyo ayna ka geysteen falal badan oo ay ku khal-khalinayaan amniga magaalada iyo guud ahaan gobolka.

Wixii war ah ee kasoo kordha dilka loo geystay isuduwaha dib ayaan idinkala soo socodsiineynaa haddii Alle idmo.

Sheekh Bashiir ayaa ah mid kamid culimada ugu waaweyn Soomaaliya isaga oo ah madaxa ugu sarreeya ee hay’adda culimada Soomaaliyeed, isla markaasna ah amiirka jamaacada Al-ictisaam bil-kitaabi wassunnah. Ma jirto cid ilaa iyo hadda sheegatay mas’uuliyadda qaraxa hase yeeshee waxaa jirta in xarakada Alshabaab ay muddooyinkan dambeba ku hawlanaayeen gumaadka iyo ugaarsiga culimada iyo haldoorka Soomaaliyeed, iyagoo muddo haatan laga joogo laba bilood ku dhowaad dilay Sh. C/Qaadir Nuur Faarax isaga oo salaad casar jamaaco ku tukanaya. Waxaa dilkaas kasii horreeyay kii magaalada Boosaaso ay xarakada Shabaab ugu geysteen Dr. Axmed X. C/Raxmaan isaga oo kasoo baxay salaad subax.

Qaraxa lala beegsaday Sh. Bashiir wixii tafaasiil ah ee kasoo kordha dib ayaan idinkala soo socodsiineynaa idanka Ilaahay.

Qormadaan waxay ahayd jawaab aan u qoray Ustaad Siciid Cabdullaahi Yuusuf oo magaalada Garoowe ku haysta PRIVATE SCHOOL lagu barto luqada Ingiriiska oo ii soo qoray warqad isugu jirta warbixin iyo talo soo jeedin ku saabsan sidii loo badbaadin lahaa, loona horumarin lahaa da’yarta Soomaaliyeed oo qaar badan aysan Qur’aanka iyo wax diin ah baran, waalidkoodna ay horay ka geeyaan iskoolada lagu barto Ingiriiska iyo kumbuyuutarka.

Waxaa jira rag badan oo Siciid ay isku shaqo yihiin oo magaalooyin iyo wadamo kala duwan jooga, Siciidna la wadaaga dareenka islaamnimo iyo hammiga badbaadinta iyo waxtarka ummadda, waxaana jeclaystay inay wada gaarto taladii aan Siciid u qoray.

Inta aanan soo bandhigin jawaabtii aan Siciid u qoray aan akhristayaasha sharafta leh xusuusiyo in luqadu tahay weelka lagu kaydiyo, laguna soo bandhigo diinta, taariikhda, hab fakarka, hab nololeedka iyo hab dhaqanka ummadeed. Marka qofku uu luqad baranayana maaha inuu baranayo erey erey lagu turjumay ee wuxuu qaadanayaa wax kasta oo khuseeya ama la xiriira ummadda uu luqadeeda baranayo. Tusaale gaaban marka aad luqada carabiga baranaysid hadalada ugu horreeya waa: Al-salaamu calaykum, Masjid, Muxammad iwm laakiin marka aad Ingiriis baranaysid waxaa kuugu soo hormaraya: kaniisad, John, qoob ka ciyaar iwm.

Haddaba si loo helo faa’iidada barashada luqadaha, loogana badbaado xumaha ay xambaarsanyihiin muslimiintu waxay samaystaan buugaag luqada laga barto oo xambaarsan caqiidadii, fakarkii iyo dhaqankii muslimiinta, isla markaasna laga hufay xumaantii buugaagta gaaladu diyaarsatay ama inaga inoo diyaarisay. Waxaa kale oo la sameeyaa macalimiin muslimiin ah, diintana aqoon u leh; si ay ardayda luqada la barayo ugu gudbiyaan aqoontooda diimeed; sidaa darted waa in iskoolada luqaduhu ku dadaalaan helista boogaag munaasib ah iyo macalimiin diinta aqoon u leh, kuwa aan aqoona ay bartaan.

Jawaabtii Ustaad Siciid sidaan ayay u qornayd:

Salaamun calaykum

Ustaad saciid aad iyo aad ayaan kaaga mahadcelinayaa xiriirka, ducada, talooyinka qiimaha leh iyo dareenka islaamnimo ee aad u danqanaysid ummadda iyo diinteeda.

Xalka mushkiladaan meelo kala duwan ayaa laga gali karaa, mid waa kan aad soo jeedisay oo ah wacyigalinta guud iyo tan waalidiinta, intii tabar ahna waa lagu dadaalayaa. Waxaa isna xal fiican oo sahlan ah in aynu dugsiyada luqadaha lagu barto laftooda u isticmaalno dacwo iyo wacyigalin.

Waxaad dadaal galinaysaan hanuuninta, wacyigalinta iyo isku xirka macalimiinta wax ka dhiga iskoolada luqadaha, ka dibna waxaad u samaynaysaan barnaamij midaysan oo aad dhalinyarada private-yada wax ka barata ku hanuuninaysaan, kuna wacyigalinysaan.

Barnaamijkaas waxaa ka mid ah:

1- in nidaam loo sameeyo salaadaha,

2- in la dajiyo nidaam anshaxa ku saabsan, sida labiska, xiriirka wiilasha iyo gabdhaha,

3- in macalinku tawjiih ku daro darsiga ingiriiska ama computerka ah,

4-in usbuucii ama labadii usbuucba muxaadaro guud loo qabto,

5- in lagu guubaabiyo ardayda inay duruusta masaajida soo dhagaystaan, macalimiintuna ay kala qaybgalaan intii suurtagal ah,

6- in loo sameeyo tartano diini ah oo iskoolkii ama ardaygii ku guulaysta abaalmarin lagu siiyo,

7- in ardayda private-yada laftooda la isku xiro, loona sameeyo nashaadyo wanaagsan,

8- in casharada luqada ingiriiska lagu daro kuwo diinta islaamka ka hadlaya si ay ugu noqoto cashar diimeed iyo cashar luqadeed oo wada socda, waliba waxaa fiican inay dadka usoo jeediyaan ama ay qoraalo diini ah soo diyaariyaan oo ay galiyaan website-yada; si ay ugu noqoto dhiirrigalin.

9- in la siiyo duruus ku saabsan sida loo islaamiyo gaalada,

10- in marka horeba loo sheego qasadka luqada ay u baranayaan inuu noqdo waxtarka diinta iyo ummadda.

11- in si gaar ah loo maamuuso, loona  dhiirrigaliyo ardayda Qur’aanka xafidsan ama diinta aqoonta u leh ee private-yada wax ka barta; si ardayda kale ugu daydaan. Waxyaabaha lagu dhiirrigalin karo waxaa ka mid ah in lacagta sanadkii hal bil laga dhaafo iwm.

Ugu dambayn Ustaad saciid wax walba nin ayaa bilaaba, dadkana ka dhaadhiciya ilaa ay dad badan ku raacaan, lana hirgaliyaan. Haddaba noqo ninkii hawshaas hormuudka ka noqon lahaa adiga oo la kaashanaya culumada iyo ehlu-khayrka kale, markaad Garowe ku guulaysataana tijaabadaas magaalooyinka kale ee Soomaaliyeed u gudbiya, mashruucaasna u niyayso kii aad ummadda wax ku tari lahayd, jannadana ku heli lahayd.

alwaqaar@hotmail.com

Fulinta iyo Agaasinka Nadwadan waxaa lahaa Mu’asasada Safa ee Dacwada iyo Horumarinta, waxaana ka qeyb galey oo ka faa’iideystay qeybo ka mida Bulshada Muqdisho, gaar ahaan dhalinyarta.

Culimo dhowra oo ka mida Magaalada Muqdisho ayaa Nadwadan ka bixiyey duruus kale duwan oo ku aadan cinwaanka Nadwada, gaar ahaan ka hadalka Dulmiga oo udub dhexaad u ahaa Nadwadan.

Intii Nadwadan socotey waxaa baxey ilaa 5 Darsi oo Culimadii bixisey Nadwadu uga hadleen Dulmiga oo ah wax yaabaha wax halaaga kan ugu weyn.

Nadwadan waxey qeyb ka noqoneysaa howlaha Dacwo ee Mu’asasada Safa ee Dacwada iyo Horumarinta ka wado Magaalada Muqdisho ugana qeyb qaadanayo toosinta iyo hanuuninta Bulshada ay dhex joogto.

Waxaa la filayaa Olale kan la mida waxna looga qabanayo baahida Diineed ee Bulshado qabaan in Mu’asasada Safa ee Dacwada iyo Horumarinta fuliso, si looga fogaado xad-gudubyada dadku ku dhacayaan gaar ahaan in la is dulmiyo, bulshaduna kala fogaato.

Ciidamadan AMISOM ka socda, oo toddobaadyadan lagu daad-gureynayey magaalada Baydhabo, si ay u bedelaan ciidamada Itoobiya, ayaa la dajiyey fariisimadii ay ciidanka Itoobiya kaga sugnaayeen magaalada.

Ciidamada  Baydhabo fariisimada ka sameystay, ayaan  tiradooda la shaacinin, waxaana horey loo sheegay in Baydhabo la geynaya ilaa 2500, kuwaasoo loogu talagalay inay buuxiyaan boosaska ay baneeyeen ciidamada Itoobiya ee bilaabay inay ka baxaan gobolada Baay iyo Bakool.

Ciidamada AMISOM ayaa iyagu ka howlgala magaalada Muqdisho, gobolada Shabeelooyinka, Hiiraan, Jubada Hoose iyo Gedo, waxaana jirta in tiradooda ay marba soo kordheyso.

Somalireal.com/somalimirror.com