Qore: Axmed Cabdullaahi

(25+25+25=75)
Saddex wiil ayaa u safray wadan aad u fog, waxayna dageen guri aad u dheer oo kakooban 75dabaq, waxayna dageen dabaqa u sareeya ee 75naad. Waardiyihii Daarta ayaa u sharxay nidaamka dagenaanta guriga, wuxuuna ku yiri; halkan waxaa kajira nidaam ka duwan, kan kajira wadamadiina.

  Wiishka Daarta lagu fuulo 10.00 habeenimo ayuu otomatik isu xiraa, waxaana laga xukumaa meel fog oo haduu mar is xiro cid furi kartaa ma jirto!. Marka waa inaad soo dheelmataan kahor 10.00 habeen-nimo, wuxuuna ka codsaday inay warkaas si fiican u fahmaan, waxayna u adkeeyeen inay fahmeen.

  Habeenkii 1aad way soo dheelmadeen 10. kahor, laakiin habeenkii 2aad bay tamashlayntii la dheeraatay, waxayna yimideen iyagoo aad u ordaya 10. iyo 5daqiiqo, albaabkiina jaa waa xirmay. Halkii bayna oohin iyo qaylo ka dhaqaaqeen, waxayna weceen qofkasta oo ay u maleeyeen inuu Daarta u furi karo, laakiin faaiido la´aan. Markay quusteena waxay ku heshiiyeen inay Daarta ka fuullaan jaranjarta ilaa iyo dabaqa 75aad, waxayna ku heshiiyeen inuu mid waliba uga sheekeeyo Qiso dheer oo xiisa badan oo soconaysa inta ay fuulayaan 25dabaq, si ay isu hilmaan-siiyaan Daalka iyo jilba xanuunka.

  Kii 1aad wuxuu yiri anu waxaad idiinka sheekayn qisooyin marqaan badan, oo qosol idinku dilaya ilaa aad is illowdaan, oydaan Daalba xasuusanin!. Wuuna u sheekeeyay ilaa ay Qossol ku dhiman gaareen, waalina ku dhawaadeen, Daarta oo dhana laga maqlay qossolkooda iyo qayladooda ilaa ay ka-gaareen dabaqaii 25aad.

Kii 2aad wuxuu yiri anu mahayo sheekooyin lagu waasho, balse waxaan idiin hayaa dhacdooyin run iyo xaqiiqo u badan, oo taa-banaya nolosha dhabta ah iyo dhacdooyinka waayaha. Maxaa lagud-boon qofka raba inuu Guul iyo horumara gaaro, ama wax fiican samaysto iwm. Wuuna u sheekeeyay isagoo siiyay tusaalooyin, waanooyin iyo dhacdooyin fara badan, ilaa ay kasoo gaareen dabaqii 50aad.

Kii 3aad wuxuu yiri anu waxaan idiin hayaa qisooyin ka samaysan dhib xanuun iyo wareer, maxaayeelay waad soo maqasheen sheekoo-yinkii  qosolka iyo madadaalada, kuwii dhabta iyo xaqiiqada intaba. Marka ani waxaad iga sugtaanba waa sheekooyinkii xanuunka iyo dhibka. Labadii kalana waxay dheheen; Soodaa maxaayeelay waxaaban rabnaa inaan gaarro Gurigeenii inagoo naga-batay Daalka iyo fikirku, kadibna aan dhakhso seexano! Wuuna uga sheekeeyay ilaa ay kasoo gaareen dabaqii 75aad, iyagoo Daal la dhiman raba.

  wuxuuna ku soo dhameeyay; qisada ugu danbaysa uguna kharaarka badana; WAA INAAN FURIHII GURIGA KUSOO ILOWNAY WAARDIYIHII DABAQA 1AAD JOOGAY, EE AAN FURAHA WIISHKA KA RABNAY! SADDEXDIINA WAA LA MIYIR DABOOLAY, WAXAYNA KU SIGTEEN INAY NAXDIN LA DHINTAAN!

  Qisadu waa mid xanuun badan, oo laga naxo balse waxay ku saabsan tahay xaqiiqada nolosha bani aadamka ee caadiga ah. Oo hadaan u qaybino nolosha qofka 3qaybood waxay noqonaysaa 25+25+25=75, intaasina waa cumriga sare ee uu qofka caadiga ahi gaari karo. Oo Rasuulkeenii (scw) wuxuu inoo sheegay umadiisa cumri dhexaad-keedu inuu yahay inta u dhaxaysa 60 iyo 70, in yarina ay halkaa dhafi karto.  

  Hadaba maxay kala-yihiin sadexda qaybood? Waxaa badan in dadku ay; 25sano ee dhalin yaranimada ku nool yihiin; nolol u badan ciyaar, qosol, fikir la´aan, madadaalo iwm. Waana wakhtiga uu qofku ugu xoogbad- yahay, ugu firifircoon yahay, haduu dhinaca khayrka u jeedsadana uu wax badan qabsan karo. 25sano ee xigta inta badan waxaa lagu mashquulaa noloshii dhabta ahayd; shaqo raadin, Guur raadin, reer samayn, ilmo dhalid iyo korin, waa wakhtiga tabcashada iyo dhibka  nolosha lagu mashquulo.

  25sano ee xigtana waxaa bilaabata dhibaatada caafimaadka;  xanuun badan, tabar darro badan, daawo qaadasho fara badan iyo in da´da laysku noco oo shaqada loo-diido qofka ay Da´diisu 50sano kor u dhaaftay. Dhinaca kalana Ilmihii oo dhibkooda ayaa sii bata, mid shaqo la´aan ah, oo Biil u bahan, mid guur u baahan, mid lasoo furay, mid wax haleeyay oo u baahan in dhib laga badbaadiyo iwm. Waxaana bilaabata inuu qofku ukala wareego Isbitaalada isagoo ladagaa-lamaya xanuuno badan oo soo weeraraya.  Waana waqtiga uu qofka Caqligiisu dhamays-tirmo, xaqiiqada noloshana si xeel dheer u dareemo, aadna uu u badiyo shalaytada iyo maxaan waxaa u qabsan waaya, maxaan sidaa u samayn waayay, maxaan waxaa u qalday iwm?

  Qisada waxaa u danbaysay uguna xanuun badnayd inuu dhalinta kii u danbeeyay yiri waxaan hoos kusoo ilownay furihii Guriga! Taasi maxay ka dhigan-tahay?  Jawaabtu way sahlan-tahay, oo dadka badan-koodu markay da´yarta yihiin waxay iloobaan ama dhinac maraan Diinta Rabbi (swt) qaada-shadeeda, ku dhaqankeeda, wax u qabadkeeda, u Jihadkeeda. Taasina waxay lamid tahay qof kasoo tagay Furihii uu Gurigiisa/ Qabrigiisa ku gali lahaa, raalli ahaan-shaha Rabbina (swt) ku mudan lahaa uu kasoo dhumay, goobtiina yimid isagoo fara maran oo aan fure haysanin.  Waxaana dhab ah qofkaasi inuu lakul-mayo xanuun, dhib, ceeb iyo naxdin iyo shlayto fara-badan.

  Taasina waxa naxasuusin kartaa; Xadiiskii uu Nabigu (scw) inoo sheegay in maalinta Qiyaamada ay jiraan 7tilmaamood oo dadka wataa ay harsan doonaan hooska Rabbi (swt) waxaana kamid ah, qof dhalin yar oo kusoo barbaaray Alle (swt) kacabsi, Iimaan iyo khayr, oo aan soo marin waqigii waalida, madadaala, haw-raaca, Diin ka-fogaanta iyo qiimaha arintaasi leedahay.

Imaamkii dadka tukinayay ayaa ogaaday inuu weyso la’aan salaadda galay markaasuu intuu salaaddii ka baxay gacanta qabtay oo mixraabka galiyay mid ka mid ah dadkii gadaashiisa ku tukanayay.

haddii uu imaamkii baxay oo weyso doontay imaamkii cusbaa ee mixraabka la galiyay talaa ku caddaatay si uu yeelana wuu garan waayay haddii uu cabbaar aamusnaana intuu dadkii ka soo horjeestay ayauu kor ugu dhawaaqay waar kabaxa, dadkii ku daba tukanayayna waxay u qaybsameen qayb qosol la daadata iyo qayb argagaxda oo isla markiiba bannaanka u booday oo mooday in masjidka dhib ka dhex jiro.

Sheekadani waa dhacdo dhab ah oo ka dhacday masjid ku yaalla magaalo ka mid ah magaalooyinka soomaaliya dadkii goobjoogga ahaana way noolyihiin oo wakhti badanba kama soo wareegin, waxayna ina tusinaysaa arrimo badan oo loo baahanyahay in lagu baraarugsanaado waxaana ka mid ah arrimahaas:

1. Imaamka waxaa habboon inay ku soo xigsadaan dadka cilmiga leh sida axaadiista ku sugan si mashaqadan oo kale looga badbaado.

2. Haddii imaamka waysadu ka burto ama uu xusuuto inuu weyso la’aan ahaa waa inuu salaadda ka boxo ka dibna dadka u dhow mid soo qabtaa oo u tilaamaa inuu dadka tukiyo, imaamka cusub ee imaamkii hore baddalayana salaaddu halkii ay maraeysay ayaau ka sii wadaayaa ee dib uma soo billaaabayo kamana baxayo.

3. Waxaa habboon in dadka ummadda horgalaya ama hoggaanka isu dhigaya nooca uu doonaba ha ahaadee ay dad u cilmi leh yihiin haddii kale dadka oodan bay ku furayaan markii ay meel ay u dhaqaajiyaan waayaanna dadka ayay ka soo horjeedsanayaan goor ay xeedho iyo fandhaal kale dheceen.

4. Qofka cilmi la’aan howl gala inta badan sida adag ayuu moodaa inay sahlantahay tusaale ahaan imaaka hadda dadka ku yidhi salaadda ka ka baxa waxaa lasahlanaatay oola saxnaatay inuu kow ka soo billaabo wuxuuna ka tagay tii sahlaneyd ee ahayed inuu salaadda halkii ay mreysay ka siiwdo oo uu sii dhammaystiro.

5. Qofkii howl aanu aqoon u laheyn gala inuu hagaajiyo iska daaye inta badan wuu uga daraa oo sii kharribaa.

6. Waxaa habboon howl walba ina aqoonteeda la yeesho ama loo diyaar garoobo inta aan lagu dhaqaaqin mana haboona in la iska sugo inta ay ku qabsanayso ama la yidhaahdo waan ku dhex barbaranayaa, horaana loo yidhi qaylo warmo kama tunmaan bukhaarina wuxuu sheegay in cilmigu ka horreeyo qawlka iyo ficilkaba.

7. Waxaa habboon inaad howshii ka horreysay ka faa’iidesato oo aad wax ku dul dhisto intii aad dumin lahayd oo aad ebar ka soo billaabi lahayd waxaana kuu baaqanaya xoog , xoolo, wakhti badan oo horay loo soo bixiyay , haddii dumintu kula sahlanaatona waxay u badantahay inaadan sooba gaadhsiin karin halkii aad ka dumisay, arrintaasna waxaa maanta daliil ugu filan madhammaatoda soomaaliya ka taagan.

       Labo nin oo gabraarato ah ayaa maalin qaraabkii la dheeraday. Saq dhexe iyaga oo daal la il daran ayay dhinaca dhulka dhigeen. Midkood (Qandhuufo) ayaa daymooday cirka oo daruur leh, dayuxuna naylo qaad yahay, waxayna la noqotay in dayuxu si aad ah u ordayo, kolkaas ayuu isaga oo yaab iyo amakaag la hilmaamay daalkii hayay waxa uu ku yiri saaxiibkiis Qallooc: dayuxu kabax kabax badanaa ma kabuu qabaa?.

Qallooc ayaa isna la soo booday: oo hadduu kabo qabo ma ka qaadan lahayd?.

Qandhuufo ayaa hadalkii ku noqday oo yiri: oo haddaan ka qaato ma ii qoonsan lahayd?.

Qallooc ayaa yiri: oo haddaan kuu qoonsado ma I quursan lahayd?.

Qandhuufo ayaa ku noqday oo yiri : oo haddaan ku quursado ma bahaladaan qalan jiray?.

Qallooc ayaa soo ritay oo yiri: oo haddaad qalatid ma kugu qabsan jiray?

Qandhuufo: oo haddaad igu qabsatid ma iga qaadi kartaa?

Qallooc: oo haddaan kaa qaado maxaad qaban kartaa?.

Qandhuufo: maan qaansada qurqurka kaaga bixiyo?.

Qallooc: maan amba qaansadayda qurqurka kaaga baxsho?

Ugu dambayntii waxaa la is dhaafsaday labo gamuun oo aan midna seeroobin, labadii ninna aan midna lala soo rogin!!!. 

Sheeka xariirtaan waxay ka turjumaysaa wax ka mid ah hab nololeedka iyo hab dhaqanka Soomaalida; maxaa yeelay bulsho walba waxay ku soo bandhigtaa  waxa ay aaminsan tahay, sida ay u fakarto iyo sida ay u dhaqantaba suugaanteeda. Bulshadu waxay ku muujisaa qeybaha kala duwan ee suugaanta waxa ay jeceshahay ama ay nicibtahay.  Taa macneheedu ma aha in fakarka iyo dhaqanka dadkeenu sidaa wada ahaa ee waxay tusaysaa in uu bulshada ka dhex jirey dhaqan muuqaalkaan oo kale leh oo lagu soo bandhigay sheeka xariirtaan oo ah nooc ka mid ah noocyada suugaanta, waxaana laga fahmayaa in la isaga digayo hab dhaqankaan, lana dhaleecaynayo ciddii ku tillaabsata.

Dhaqamada laga habboon yahay ee ay sheekadaani muujinayso

1.      waxaa ka muuqata sheekada dhibta iyo rafaadka ay bulshada Soomaalidu ku noolayd.

2.      jahliga ay kaga sugnaayeen wax badan oo noloshooda khuseeya.

3.      hadalkooda oo u qallafsanaa sida noloshoodu u qallafsanayd oo aan xambaarsanayn wax ixtiraam iyo qadarin ah midna. Qof kasta in uu ku dhoho kay is-hayaan hadalka u adag ama ugu xun ee uu heli karo.

4.      in hadalka la marin habaabiyo oo loo yeelo tafaasiir aad uga fog waxa laga hadlayay.

5.      sida ay awood ugu lahaayeen in ay isku rakibaan wax aan shaqo iyo xiriir midna ka dhexayn, sida: haddaan ku quursado ma bahaladaan qalan jirey. Bal maxaa iska khuseeya in nin ku quursado iyo bahalo qalasho?. Sheekooyinkii carabtii jaahiliga ayaa lagu sheegay in “ gabar madaxa ku sidata roodhi nin ka qaatay xabbad roodhi ah, deetana ay tiri: waxaad uga jeeddaa in aad hebel ku ihaanaysid!!!, ka dibna hebelkii ayaa diley ninkii roodhida qaatay, dabadeedna waxaa ka dhexqarxay labadii reer dagaallo waaweyn oo lagu hoobtay!!”.

6.      sida ay uga doodaan ama isugu qabtaan wax liita oo aan macno lahayn, dantoodana ay ugu seegaan.

7.      dhibta haysata waxaa hilmaansiiya wax aan qiimo lahayn. Eeg innaga oo dalkeenii, dadkeenii, diinteenii iyo sharafteeniiba lagu tuntay ayaan isku haysanaa, iskuna dilnaa wax aan sagaaro ka cabbin!!!.

8.      waxaa qisadu tilmaamaysaa in aysan Soomaalidu kala roonaan ee middi middi ku taag xaalkeedu yahay.

9.      in laga ficilqaato wixii dhinaca kale ka yimaada ee aan la eegin faa’iidada iyo natiijada laga gaarayo ama dhibta uga imaanaysa midna.

10. in aan la joojin caraatanka ama colaadda in aad nabarka ama hadalka dambe yeelatid mooyee. Taas waxay keentaa in aan dagaalka ama isu naqsigu dhaqso u joogsan.

11. walaalnimadooda oo ay si dhib yar ama wax liita ku burburiyaan. Bal maxaa laga helayaa in lagu colloobo ama lagu doodo dayaxa kabihiisa?, maxaase dhib ah oo looga baxayaa?.

12. xalka ugu sahlan Soomaalida waa in la is dilo; maxaa yeelay fakar badan uma baahna, waxaana kaa xiga in wiil asaaggaa ahi kaa xanaajiyo oo aad amleydaada kaga ciilbeeshid!!!, illeyn rag ciil cadaab ka dooraye!! (sida qaldan ee ay dheheen). Ka dibna magtiisa waa la taanataanaynayaa ama dagaal aad tolweyne ula simantahay ayaad galeysaa!!!.

Sheekadaan waxaan ka dhex fahmay sida nolosha Soomaalidu ku socoto in ay tahay midba mid ha dilo oo nin kasta isaga oo ka aarsaday kii uu u ciilqabay ha dhinto oo aynu saa ku dhammaano.

Axmed C/samed

 alwaqaar@hotmail.com 

 Aragtida Qoraalkan waxaa leh qoraaga ku saxiixan

 Way wanaagsan tahay in Culimada la waydiiyo wixii Qofka wax taraya Adduun ama Aakhiro oo uu jaahil ka yahay, Ilaahayna wuxuu yiri: su’aala dadka cilmiga leh haddydnaan wax garanayn. Waxaase laga wacan yahay in Culimada la waydiiyo Su’aalo aan waxba tarayn ama looga jeedo xujo ama qosol uun.

 Su’aashan waa Su’aal Cilmi ah oo mudan in la is weydiiyo, Sheekhuse wuxuu ka eegay in danta uun laga raaco oo maadaama dadka meesha fadhiya dacwo iyo diin isugu yimaadeen ay tahay in ay dhulka dantooda ku fushadaan ha wareego ama yaanu wareegine.

 Gabagabaii waxaa ina la gudboon in aynu ka shaqayno kaliya wixii inoo leh waxtar adduun ama mid aakhiro, taasina inoo diidi mayso in aynu mar mar xoogaa madadaalo ah samayno, waxaase muhiim ah in aysan noqon wax tiro badan ama sharciga khilaafsan.

 Axmed C/samed

 alwaqaar@hotmail.com 

Waa amin habeen ah, meeshuna waa Xamar Cadde, waxa hadlayaa waa TV-gii qaranka, barnaamijku khabar muhiim ah iyo maaddo cilmiya midna ma ahayn, wuxuuse jilayay dhalanteedka ay waqtiga isku dhaafiyaan kuwa waxay u hanqaltaagayeen haaban waayay ama hilinkiisii ka habaabay iyo kaaga darane sida intay hawo aan jirin u dhisaan, haddana ay darteed huf iyo qaraaban isugu noqdaan iyagoo hilmaansan In wuxuu huf beena iyo halaan jirin yahay.

Waxaa matalayay laba jile oo nimanka la caana-cabbay ama si aad ah ugu kuurgalay. Waxaa ku habsaday busaarad aan iyadoo kale la arag. Waxaa ka hor hillacaayay mar kasta hodontinimo degdeg ah oo aysan wadiiqeheedii hayn. Say u gaaraan waxay maamiyeen wax suuragal ah iyo waxaan suuragal ahaynba, har iyo habeen, iyo hurdo iyo soo jeedba hammi iyo hawo kale midna ma yeelan, waxse kumay helin halgankaas dayn iyo deeq kay doonto ha ahaatee.

Markii albaabkay garaacaanba isa sii xiray, meel damboo loo irkadana la waayay ayay iska soo horjeesteen oo midkood yiri:

waar haddaynu lacag helno ka waran?,

kolkaasuu kii kalena soo boodayoo yiri:

dee xaggaan ka helnaa?,

suuye: dee cirkaasay inooga soo dhacday!,

suuye haddana: dee waa immisa?,

isna ismaba lurine jawaab dhaw buu siiyay oo ye: dee waa malyuun iyo toddobo boqol oo kun.

Kii kale shakiba kama galin lacagtee wuxuu ku sii mashquulay sidii loo qaybsan lahaa, wuxuuna yiri: dee inoo qaybi, kanina in lacagta la wada leeyahay waa ogaaye qayb buu ku dhuftoo wuxuu yiri:

dee malyuunka shan boqol iyo shan boqol inoo kala sii, suuye haye.

Wuu ku noqdoo haddana wuxuu yiri: toddobada boqol seddex boqol iyo seddex boqol inoo kala sii, wuuna yara aamusay.

Saaxiibki isagoo waxa dhimman in la qaybsho ka dhursugayuu yiri:

dee boqolkana inoo qaybi, suuye:

dee boqolku waa xaquuqalqalin!.

Kii kale iskama samrin mar haddii ninku lacagtii badankeedii qaybshay, awalna uu fikradda lacagta lagu helay lahaa oo waxaa u cuntami weyday inuu boqol kun oo waagaas joogtay yiraahdo: qaybintaa yarbaan xaquuqalqalin ahaan ugu qaadanayaa, isagoo hunguriga saaxiibki la yaaban buu yiri:

waar ma boqol kunoo dhan baad xaquuqalqalin u qaadanaysaa?,

ka dibna meeshii ayaa la isugu gacanqaadayoo raggii lagu kala qabtay!.

Waar maxaad isku dilaysaan?,

dee lacag.

Oo meeday lacagtu?.

Dee waa lacag uun.

Nimankii iyagoo isu naqsanaya, nin walbana isla gar leeyahay ayaa waagii ku baryay markii la dhexdhigay su’aasha ah: meeday lacagtu!, mise waa maxaad ii dhiibatay?,

maxaadse saaxiibkaa isku seegteen ama isku disheenba?!.

Axmed C/samad

Aragtida qoraalkan waxaa leh qoraaga ku saxiixan