W.Q.Siciid Xuseen Ciid.

shariifka@yahoo.co.uk

Khilaafku waxuu noqday hab-dhaqan ku milmey dhaqanka soomaalida. Iyadoo Maamulkii, Hey’adii, Degmadii iyo Isbahaysigii samaysmaba ha dhawaato ama ha dheeraato e la arkayo iyagoo gorodda iskula jira.waxaana ugu daran marka khilaaf dhaco inaan lagu kala bixin ee la isku qabsado sheegashada waxii shalay la wadaagay oo qolo walba ay qolada kale ku dadaasho inay dhulka la sinto halkaasna wax walba ku tirtirmaan,waxaadna moodaa in khilaafku noqday xirfadda kaliya ee ay sida fiican ugu takhasuseen siyaasiyiinta Soomalidu.

Khatarta khilaafku waxay maraysaa in ka sokow siyaasadii guud ee dalka,in wax allaale waxii leh qaab koox(Organisation) ha noqoto Heyado,Shirkado,Xarumo Waxbarasho,Jaalliyado,Ururo Bulsho iyo Kuwo iskaashi dhamaan uu ragaadiyey khilaaf aan micno ku fadhin.

Waxaa waajib noqonaysa in si weyn loo dul istaago sababaha keenaya khilaafka lagana hortago dhaqanka is-khilaafka lana faafiyo dhaqanka wada-shaqaynta iyo ilbaxnimada wada-socoshada.

Qormadaani waxay qayb ka tahay in bal si waafaqsan cilmiga dad-maamulka aan is dul-taagno khilaafka sababaha keena,qaababka looga hortago iyo hadiiba uu dhaco sida ugu wacan ee lagu xaliyo. waxaa kale oo qoraalku xusi doonaa hab-maamuuska dhexdhexaadinta iyo qaababka isku soo dhawaynta.

Khilaaf “Conflict” Waa xaalad u dhaxaysa laba qof ama kooxood oo mid walba u arko Kan kale inuu si khaldan u saamayn karo, arrin isaga ku wayn.Is-maandhaaf marka la doonayo in lagu tilmaamo “Khilaaf” Waa inuu kulansadaa sadex astaamood oo lagu yaqaano khilaafka:

1. Waa in afkaar kala duwan la kala qabaa
2. In la kala qabo dareen gurracan (negative) oo qoloba midda kale u aragto inay ku kacayso falal liddi ku ah danahooda si toos ama si dadbanba.
3. Waxa la isku hayaa waa inuu yahay arrin labada dhinacba ku wayn oo ay danaynayaan.Hadii labada qof ama koox midkood uusan xiiso badan u hayn arinta markaas la isku hayo, khilaaf laguma tilaami karo waayo waxaa sahlan inuu dhib yari ku tanaasulo.Afkaarta oo lagu kala gadisnaadaa ma keenayso in lagu tilmaamo khilaaf. Inta ay meesha imaanayso in sutida la isku qabto oo qolo walba ay ku dadaasho inaan laga riixin mowqifkeeda.
   
   
   

Conflict ama khilaaf waxaa loo qaybiyaa labo nooc. Kuwaas oo kalaah:

1- Khilaaf shaqayn kara(functional conflict), ama socon kara, Waa khilaafka dhiirigaliya gaarista goolasha ay koox, hay’ad, shirkad ama dowladi higsato.Waa khilaaf caafimaad qaba (positive), dadka khilaafkaani u dhaxeeyo waa kuwo si niyad ah u doonaya inay xal u helaan arrin taagan. Iyagoo isku dhegaysanaya si mug leh, mid walbana uu xeerinayo in la helo xal faa’iido u leh dhamaan dhinacyada kala afkaarta ah.Khilaafka astaamahaan lihi waxuu soo kordhiyaa talooyin cusub iyo qaabab casri ah. Isagoo ururka,dowlada,iyo Shirkadda u suurtagaliya xalal farabadan in la keeno, islamarkaana laga doorto midka ugu doorsan ama la isku dhafo afkaaro badan aakhirkana uu ka dhasho xal sal-baaran.

Soo bandhigida afkaaraha badan ee kala duwani waxay meesha ka saaraysaa in dadku u fekeraan hal nooc, ama il-keliya wax ku wada arkaan.Taasoo ka dhigaysa xubnaha hay’ada in maskaxdoodu madhalays noqoto, islamarkaana ay ku fekeraan maskax toobal-caaro ah oo aan ahayn tooda.

Arintaani waxay waddada ka xireysaa falsafada diktaytornimada oo ah in hogaamiyahu hadba sida uu jecel yahay kaliya wax lagu wado oo aan aragti kaleba lasoo bandhigi Karin. Iyadoo aragtidii tiisa ka duwanaatana loo arkayo khilaaf abuurid. taasina waxay   keeneysaa in himiladii umaddu,shirkadu,Heyadu ama kooxdu isku badaasho makhaayad hal nin u shidan ama (One Man Show).

2-Khilaaf wax curyaamiya(Dysfunctional conflict) ama aan socon Karin.Khilaafkaan waxaa lagu qeexaa inuu yahay “ is-qabad, khilaaf, iyo kala maan kaasoo caqabad ku noqda howl gudashada hay’ad, koox, shirkad ama dowlad iwm”. Noocaani (nasiib daro khilaafyada Soomalidu noocaan ayay u badan yihiin) waxuu dhex maraa dad aan doonayn inay ka wada shaqeeyaan sidii loo gaari lahaa xal labada dhinacba faa, iido u leh.Iyadoo dadkaani ay ka duulaan xal ku qotoma guul iyo guuldaro (win-lose solution) ama Cad yahow ku cuney ama ku ciideeyay.

Dr.Stephen Covey oo ah khabiir looga danbeeyo cilmi-baarisyada ku saabsan hab-dhaqanka dadka iyo hogaaminta (behaverial science and leadership) waxuu qabaa in aragtidaan Guul iyo Guuldaradu(win-lose solution) aay salka ku hayso caqliyad uu ku magacaabay Caqliyada Yaraanta (Scarcity Mentality) oo ah in wax walba ay gabaabsi yihiin. Qofkuna waa inuu mar walba ku dadaalo inuu isagu noqdaa midka guushu raacdo.Waxuu ku dooday in aragtidaas lagu baddealo Caqliyadda Waasacnimada(Abundance mentality) oo ah in fursadahu waasac yihiin qof walbana nasiibkiisa iyo qaybtiisa uu helayo, guushaaduna aaysan jab u keenayn qof kale.waana halkuu  abwaanka Hadraawi ka  yiri ” Anigu Gob  ku noqon maayo ninkale  gunimadiis”

Waana sida ay Ina farayso Diinteena Islaamka ee ah in qofku ku qanco waxa alle siiyay waxayna inaga xaaraantinimaysay Xasadka iyo Anaaniyadda.
Marar badan khilaafka noocaan ahi waxuu isku baddalaa mid shakhsiyadeed oo qab salka ku haya (ego centric) iyadoo ay dhacdo in khilaaf bilowgiisii aad u yaraa laga dhigo mid weyn ama loo ekeysiiyo mid culus oo xalintiisu adkaato.

Sidaas daraadeed ayay qabaan khubarada maamulku in khilaafka mar allaale iyo markeey muuqdaan astaamihiisu in wax laga qabto, oo aan laga gabban, lagana fogaado in la asturo, ama la inkiro in khilaaf jiro. Imisa ayaad aragteen khilaaf sidii loo lahaa majiro aakhirkii isagoo hoosta ka karay isla qarxey wax damiyana la waayay.

Khilaafka curyaamiyaha ahi – Dysfunctional conflict -waxuu dhaxalsiiyaa ururada, bulshooyinka, dowladaha, shirkadaha iyo hay’adahaba natiijooyin xun-xun kuwasoo oo ay ka mid yihiin: hoos u dhac weyn oo ku yimaada qiimaha xiriirka, qanaaco yaraan,is-aaminida oo meesha ka baxda,iyo xiriirka xubnaha  oo cakirma. Taasoo dhaxalsiisa aakhirka hoos u dhac weyn oo ku yimaada heerka wax soo-saar ama waxqabad ee hey’ada, shirkada, iyo dowlada iwm.

Waxay kaloo keentaa isku duubnidii iyo is-kaashigii kooxda oo hoos u dhaca  taasoo meesha ka saareysa gaarista ama higsashada yoolashii loo igmaday urur, hay’ada, shirkad ama dowladi inay gaaraan.

Maareynta khilaafyadu (Conflict Management) waa nadaam isku xiran (systematic process) kaasoo higsanaya sidii loo heli halaa natiijo ay ku wada qanacsan yihiin dhinacyada khilaafku ku dhexjiro, natiijo ku gacan siisa hey,ada, bulshada, dowlada, ama shirkada inay u howlgalaan si firfircoon islamarkaana ay gaaraan goolashii loo aasaasey.
Ujeedada xalinta khilaafyadu waxay ka bilaabataa in hoos loo dhigo dhicida khilaafyada curyaamiyayaasha ah(dysfunctional conflicts) islamarkaana la faafiyo falsafada ah in khilaaf walba oo dhaca loo xalin karo si hufan oo turxaan la,a, islamarkaana aan dhinacna ku ahayn jab &guuldaro.
Mid ka mid ah dhinacyada ugu muhiimsan xalinta khilaafyadu waa dabeecada ka hor-taga (proactive nature) tani waa mid laga rabo in hogaamiyayaashu ay mar walba u taagan yihiin inay abuuraan jawi aan dhiirigalin khilaafyada curmaayiyaasha ah. Islamarkaana kor u qaada xalal wada-guuleysi ah (Win-Win solutions).

Waxaa ah arin ka fog xirfadda maamul-wanaaga in hogaamiyahu noqdo fal-celiye ama (reactionary) taasoo macnaheedu noqonayo dab-damiye markii dhibku ama khilaafku qarxo isku daya inuu xal raadiyo. Isagoo aan hore meel ugu diyaarsan qaabab(mechanisms) uu uga hor-tago khilaafka dhicidiisa, ama kuwo haduu dhacoba si degdeg ah loogu afmeero.

Hadaba hadaad ogaatey khilaaf waxuu yahay, noocyadiisa, iyo qaababka looga fogaan karo. waxaa maangal ah inaad isweydiiso qaababka lagu xalin karo khilaafka hadiiba uu dhaco.

Talaabooyinka loo maro xalinta khilaafku waa badan yihiin waxaase kuwa ugu muhiimsan ka mid ah:

1)Waa in la fahmaa sababta ka danbeysa khilaafka.Sababaha dhaliya khilaafka badiyaa waxay ku soo ururayaan dhowr sababood midkood:

a)Xogaha(Information): dadku inta badan waxaa dhacda in hadal ama arrin kaliya in qofba si u fahmo u gaar ah isaga.Waana tay somalidu hore ugu maahmaahdey hadal waa margi, ama hadal nin si u yiri nina si u qaadey.
b) Qaabka (Process): waxaa dhacda in la isku qabto qaabka howl loo qabanayo, iyadoo hadafka aan la isku diideyn
c)Ahdaafta (Objectives): marar badan waxaa dhacaysa in ujeedooyinkaba la isku diidan yahay oo qof walba uu higsanayo yool iyo ajendayaal u gaar ah
d) Akhlaaqiyaadka (Values): mabaadi,ada iyo hab-dhaqanka oo kala duwanina waxay sababaan khilaafyo oogma.
e)Abuurta: qaabka qofnimo iyo shakhsiyada qofeed ayaa waxay keentaa in dadku ku kala duwanaadaan qaab-hadalka, dabeecadaha iyo qaab shaqeedkaba taasoo marar badan sababta khilaaf(Personality Clash).

xeerarka dhexdhexaadinta

hadii khilaaf dhaco oo ay dhacdo in lagu guuleysan waayo baajintiisa islamarkaana dhinacyada khilaafku u dhexeeyaa ay ku fashilmaan inay xaliyaan waxaa halkaas ka curanaysa fursad ah in gacan sadexaad ay soo faragaliso si loo baajiyo dhib ka dhalan kara hadii khilaafkaasi sii jiitamo.

dhexdhexaadintu waa xirfad hibo ah iyo mid lagu kasbado waayo aragnimo dheer oo qofku uu ku dhexjiray xalinta khilaafyada. waxay kaloo waayadaan danbe  noqotay cilmi labarto oo leh buugtiisa iyo ragiisaba.  dhexdhexaadinna waxaa ugu qalafsan kuwa lala galo nimanka dadka afduuba, arinta noocaan ahna waxaa loo tababaraa rag la gorgortama si ay maxaabiista usoo badbaadiyaan.

dhexdhexaadiyaha waxaa la gudboon inuu raaco qodobadaan soo socda si ay dhexdhexaadintiisu u noqoto mid mira-dhasha.

1-Hubso Xaalada khilaaf ee jirta: Si loo dheeli-tiro danaha,ahdaafta,aragtiyaha iyo dareenka lakala qabo waxaa haboon in la sameeyo qodobadaan:

1.  
   • Diirka ka cadee ama dibada soo dhig ujjeedooyinka aasan. Fiiri khilaafka hulalkiisa. Khilaafka waxaa suurowda inuu ku saabsan yahay ajendayaal qarsoon oo waxa muuqdaa yihiin halku-dhigyo kaliya. Mararka qaarkood waxaa dhacda in khilaafku ka socdo sababo xitaa dadka is-khilaafsan awoodooda ka baxsan oo ku duugan miskaxda-huruda(unconscious Mind) aaminaad iyo qiyam ama hab-dhaqanka qofku ku tegay. waano abuur baa ka horeysay
   • Samee xaqiiqo raadin badan(Fact Finding). Arintaani waa saldhig muhiim ah oo khilaafyada lagu xaliyo. Waayo marar badan khilaafaadku waxay kasoo farcamaan khalad-faham ama il-duufid laga sameeyay xaqiiqooyinka ku lug leh khilaafka.
   • Weligaa ka feejignoow xuduudada khilaafka ee dhinacyadu kala qabaan inaad ku xad-gudubtid. Qolo walbana aragtidooda sida aay la tahay la dhuux weliba si caadifad leh uga dhegayso.Xalinta Khilaafaadku qayb ahaan waa inaad si daacad ah ula falgashid qolo walba xubinta ay ka duulayso waxuun garaabid ahna aad u samaysid meelaha iyo waxyaabaha ay xiganayaan.
   • Qolo walba marka aad la joogto si amaano ah ugu gudbi dhinaca kale fikradooda iyo xuduudda ay joogaan. Xaalad khilaaf marka lagu jiro waxaa yar in dhinacyada is hayaa uu kala gaaro fikir sax ah waxaa dhacda in dacaayadaha iyo poropagaanku noqdo badeecada kaliya ee dhinacyada is khilaafsan loo kala safriyo howshaasna waxaa u qalab-qaata taageerayaasha mintidka ah ee dhinacyada is haya. Waa muhiim marka in si amaano leh loo gaarsiiyo dhinac walba aragtida saxda ee dhinaca kale taasoo keeni karta in la isla baadi goobo meel dhexe oo la iskugu keeni karo sheegashooyinka iyo xujooyinka la kala wato.
   • Waxaa muhiim ah in dhinacyada is haya mid walba gaarkiisa dhexdhexaadiyayaashu ay ugu adkeeyaan in xalku uu gacantiisa ku jiro iyo khilaafka  oo ladhameeyaa, tani waxay keenaysaa inay kasoo degaan fikirka badanaa ay kooxaha is hayaa ku fekeraan oo ah in xalku uu ku jiro gacanta dhinaca kale oo yeela waxa uu doonayo halka isaguna uu ku fiican yahay uun inuu MAYA ku celceliyo.

2- Si looga gudbo aftahamada garnaqsiga iyo is-qancinta caadifadeed ee dhinac walba, waxa muhiim ah qolo walba inay liis gareyso dalabaadkeeda iyo shuruudaheeda si dhinaca kale ay ugu jawaabaan jumlooyin kooban oo ah “HAA” iyo “MAYA” waxaad xoogga saartaa qolo kasta dhinaca jawaabtiisa HAA ama MAYA ah  waxa ka dhalan kara.

Sidaas oo kale arimaha waawayn ama cinwaanada balaaran u  qaybi qaybo yaryar. Xaaladaha khilaaf qaarkood waxaa fudud in lagu heshiiyo arimo yaryar laakiin waxaa adag in qodob weyn hal mar laga gudbo(Dhadhaabta adag oo weyn marka la jabinayo masahlana in kuligeed hal mar lakala dhanbalo waxaa khasab ah in hadba qayb yar laga jabiyo ilaa laga dhameeyo) Waxaa markaas fududaanaysa in heshiiska qodobadaas yaryar ay horseedaan tanaasulaad ama wax isku badalasho laga sameeyo qodobo kale oo ka yara waawayn ilaa sidaas lagu afmeero khilaafka oo dhan.

 Waxaa muhiim ah inaad ka fogaatid in hal arin ahi ay kaligeed noqoto saldhig aan laga gudbin iyadoo ay jiraan arrimo kale oo la isku hayo qodobkaas dib u dhig oo kuwa kale fur.

Waxaa muhiim ah in dalabaadka iyo shuruudaha dhinacyadu ay u dhignaadaan si aan dhaawaceyn karaamada dhinaca kale. Tusaale ahaan dalabaadka taabanaya hanka ama qabka dhinac waxuu keenayaa diidmo qalafsan iyo madax-tiirin macangagnimo ah hadii aan lagu bedelin tanaasulaad madax-ciid ka ceshi ah ama weji badbaadin ah(Face Saving) haday doonaan yaan waxba ka hooseyne laakiin waa inaan qolona la hoyan gacmo maran.

3- Iskujiid quluubta iyo dareenka dhinacyada is khilaafsan si loo yareeyo qandhada khilaafka  waa in lagu ab-hiyaa lana xusuusiyaa  dhinacyada danaha iyo ah-daafta ay wadaagaan.Sida Diinta,dalka iyo danaha waawayn ee ka dhexeeya.Si ay u gar-waaqsadaan in waxa la wadaago ay ka badan yihiin waxa la isku hayo.

Waxaa sidoo kale la samayn karaa in la xusuusiyo khatar weyn oo kuligood kusoo socota taasoo aan eegeyn khilaafkooda hadii aysan u midoobina ka xoog badan.

4- Xaqa-Bidhaami: Qolo inay aqbasho dalabaadka dhinaca kale waxay ku imaan kartaa labo siyood: waa inay ku qanacdo xaqnimada dalabkooda ama inay ka baqaan cawaaqibka ka dhalanaya hadii aay ku gacan sayraan dalabaadka dhinaca kale.

Marka khilaaf jiro badiyaa dhinacyada is hayaa ma eegaan maxaa xaq iyo daw ah ee qolo walba waxay ku dheganaataa danaheeda oo kaliya waxaa muhiim ah gartu Ilaaheed bay taqaanaaye in si xirfadeysan oo aan bowdo qaawis ahayn loo muujiyo xaqa iyo cadaalada dhinaca u dhow iyadoo aan dhinacna lala duubneyn, waxaa loo mari karaa si aan qolona u didin in loo  muujiyo tanaasulaad la mid ah oo arimahaan laga sameeyay ama xukunno iyo garo hore oo sidaan oo kale loo xukumey

Hadii qolo si qiiro leh u bayaamiso xaqnimada doodooda xeer-beegtida uma eka inay la jidboodaan gar-naqsigaas waayo taasi waxay bahdileysaa dhinacii kale waa in xeer-beegtidu ay kooxaha garoonka ku jira aysan lakala safan si muuqata xitaa hadii niyad ahaan ay u muuqato in qolo xaqa ku taagan tahay.

Dhexdhexaadiyaha uma habana marna inuu qolo dalabaadkeeda ku sifeeyo waxbayahay,khalad iyo baadil waayo taasi waxay sii hurinaysaa khilaafka iyadoo ka dhigaysa mid jiitama. Arinta xaqqa ahi waa xaqeeda dhinaca kalena waxay leeyihiin fikirkooda.

5- Uurxaarid: Xalinta khilaafaadku waxay ku urureysaa qolo kasta maxaa ka dhab ah.ballamaha,hanjabaadaha,garnaqsiga iyo sheegashooyinka maxaa ka dhab ah oo heer fulineed geli kara. Marar badan waxaa dhacda in boola-xoofto iyo faataa-dhug la isku akhriyo aan waxba ka hooseyn.  Xeer-beegtu waa inay hoos ugu degaan diyaar garowga qolo walba inay ka dhabayso balamaha ay gasho iyo fulinta hanjabaadahooda.

6-Xuurto-Tirasho:  Si wadahadalku u guuleysto hadii la heli karo waqti deganaansho ama xabad-joojin ama isku aamusid laga nasto xurgufta khilaafka waxay horseedi karta in xiisadaha iyo caadifadahu degaan  oo qolo walba si macquul ah oo mowduuci ah uga fekerto arimaha meesha yaala. Waase in laga feejignaadaa in nasashadu isku bedesho isku qalab uruursi dhinacyada qaar si xun uga faaiideystaan.

Mararna waxaaba dhici karta in khilaafaadku iska xalismaan hadii meesha laga saaro xaaladdii isku dhaca oo kaliya iyadoo aan waxba lagu heshiin.

7- Badiyaa khilaafka in xoog lagu xaliyaa waa arin khalad ah. Hadii hal dhinac uu shuruudihiisa iyo ujjeedooyinkiisa uu xoog ku hirgaliyo waxuu abuuri karaa ciil-qab iyo uur-kutaallo cadaawad horseeda taasoo marar danbe qaraxda iskuna baddasha mashaqo aan dhamaan. Marar naadir ah ayay muuqan kartaa in xalka kaliya ahi uu noqdo in xoog la isticmaalo ayna soo dedejiso jabka dhanka gardiidka ah(jabkii Hitler).

 In la yiraahdo khilaaf walba waxaa lagu xalinayaa wada-hadal,gar-naqsi iyo dhexdhexaadin waxay jidka u fureysaa in gardiid(Mooryaan) walbaa usoo fadhiisto muran iyo garnaqsi uuna dood ku raadsado xaqa dadka iyo masiirka umadda.Xad-gudubka in la iska waabiyo waxay dalbaysaa mararka qaarkood in awood la muujiyo taasoo laga yaabo inay ka degdeg badan tahay qancinta iyo wadahadalka.

Waxaase iyaduna xaqiiqo ah in xoog adeegsigu uu yahay daawada ugu danbeysa marka xalalka kale laga quusto. Badiyaana xooggu waxuu ku kacaa qiime aad u badan oo ay dhici karto inaan laga soo kaban. Waxaa iyaduna jirta in guusha dagaalku aysan ahayn hubanti dhinacna isku hubo……..

La Soco Qaybaha Danbe….

W.Q.Siciid Xuseen Ciid.

 shariifka@yahoo.co.uk

Aragtida Qoraalkan waxaa leh Qoraaga ku xasiixan

HOGGAAMIYE

Saciid Cali Shire

Hoggaamintu waxay la cimri tahay aadamaha. Eebbe (SW), ka hor intuusan abuurin Nebi Aadam (CS), wuxuu malaa’igta ku wargeliyey in uu abuurayo ‘khaliifa’[1]. Sheekh Qurdubi, isagoo aayaddaas daliishanaya, ayuu ku doodaa in hoggaamiyaha Islaamka loo bixiyo khaliifa. In kastoo, hoggaamintu la fac tahay aadamaha, laga qoray buuggaag sare u dhaafaya 45,000[2] iyo qoraalo aan ka yarayn 155,000,000[3], sanadkii walbana lagu kharash gareeyo lacag sare u dhaafaysa $100 bilyan tababarista iyo hagidda hoggaamiyayaasha, haddana, waxa la isku waafaqsan yahay in aan weli wax weyn laga aqoon. Ragga qaarkiis, tusaale ahaan, Burns (1979) waxayba yiraahdaan ‘waa mawduuca loogu hadalhaynta badan yahay, looguna fahanka yar yahay’.

Inkastoo, adduunka oo dhammi baahi weyn u qabo fahanka hoggaaminta, haddana, Soomaalidu, baahi ka badan baahida ummadaha kale u qabaan ayay u qabtaa. Waayo, dhammaan dhibaatooyinkii soo maray Soomaaliya 500 sano ee la soo dhaafay waxay salka ku ku hayeen hoggaan xumo. Tusaale ahaan, Soo gelitaankii gumaysiga iyo qayb-qaybintii geyiga Soomaalida labadaba waxaa saldhig u ahaa hoos u dhac ku yimid tayadii hoggaamiyayaasha Soomaalida. Sidoo kale, faqriga, gaajada, jahliga, inxiraafka caqiidada, dagaallada micno-darrada ah, miyir-gaddoonka mujtamaca, xaalufinta degaammada, qashinka lagu aasayo dhulka Soomaalida, dhammaan waxaa mas’uul ka ah dad aan u qalmin hoggaamin ummadeed, dad aan samayn karin hiraal qaran, dad aan qiyam iyo sharaf midna lahayn oo marooqsaday masiirkii ummadda.

Hoggaanka xumidu kuma koobna haykalka siyaasadda oo kaliya, ee waxay sidoo kale, saameeyeyn buuxda ku yeelatay dhammaan dhinacyada kala duwan ee nolosha Soomaalida. Tusaale ahaan, daraasad Shire (08) ku sameeyey sharikaadka dhexe iyo kuwa waaweyn ee Soomaalida ayaa muujisay in hoggaan xumidu (poor leadership) tahay darbiga ugu weyn ee ka hortaagan koboca iyo horumarka sharikaadka Soomaalida. Daraasaddaasi waxay sidoo kale muujisay in wax ka badan 90% fashilka ku yimaada sharikaadka Soomaalidu salka ku hayo hoggaan xumo. Daraasad kale oo Shire (08) ku sameeyey hoggaanka sharikaadka dhexe iyo kuwa waaweyn ee Soomaalida ayaa muujisay in qiyamka hoggaanka sharikaadkaasi ka soo hor jeedo qiyamkii Barker iyo Coy (2003) ku sifeeyeen hoggaanka sharikaadka Ustaraaliya. Meesha hoggaanka sharikaadka Ustaraaliya sifooyinkooda lagu daray: tawaadduc, naxariis, xikmad iyo farxad. Hoggaanka sharikaadka Soomaalidu waa kuwo: isla qabweyn, farxadu ku yartahay (gaar ahaan markay joogaan goobta shaqada), naxariistu ku yartahay (marka la fiiriyo siday ula dhaqmaan shaqaalaha, macaamiisha iyo tartamayaasha), aanna adeegsan xikmad iyo geesinnimo markay dhibaato xallinayaan.

Masaajiddada, maddaarista iyo hay’adaha khayriga ah laftoodu kama badbaadin dhibaatada hoggaan xumada. Daraasad Shire (08) ku sameeyey Masaajiddada iyo maddaarista Soomalida ee ku yaal waddanka Ingiriiska ayaa muujisay in masaajiddada iyo maddaarista xooggoodu qarka u saran yihiin bur-bur. Bur-burkaasna waxa sabab u ah hoggaan xumo. Daraasaddaasi waxay muujisay in masaajiddada xooggoodu lumiyeen ahmiyaddii loo aasaasay oo ahayd in ay noqdaan: goob cibaado, goob horumarin, goob walaaltinimo, goob waxbarasho, goob dadku ku soo hirtaan, goob qofku dhexdooda ku helo nabadgeliyo qalbiga.

Dhibaatooyinka soo wajahay qoysaska Soomaalida ee ku nool qurbaha nooc kasta oo ay yihiin (furriin, maandooriye, waalid caasi, xabsi, dhalinyarani-mo, ku liidasho iyo ka saaqidid waxbarasho, shaqo la’aanta iwm) dhammaantood waxay si toos aha ama si aan toos ahayn lug ugu leeyihiin hoggaan xun.

Haddaba, si qofka Soomaaliga ahi u helo nolol wuxuu ku khasban yahay in uu wax ka fahmo hoggaaminta. Si masaajiddada, maddaarista iyo hay’aadka khayriga ahi u gutaan hawlihii loo aasaasay waxa muhiim ah in dadka hor boodaa fahmaan hoggaaminta. Si sharikaadka Soomaalidu ula saanqaadaan isbeddellada aan kala go’a lahayn ee hareeyey caalamka ganacsiga iyo tiknoolojiyada waxay ku khasban yihiin in ay fahmaan hoggaaminta. Si qaranimadeenii u soo noolaato, si aan uga biskoono cudur-bulshadeedka dilaaga ah, si aan u badbaadino dadkeena meel kasta ku tabaalaysan, si aan u helno sharaf iyo karaamo waxan u baahan nahay in aan fahanno hoggaaminta.

Maaddaama, masiibada ku habsatay Soomalidu ku urursan tahay hoggaan xun, sida kaliya ee lagu xalin karaa waa in la helo hoggaan fiican. Hoggaanka fiicani dhulka kama soo baxo, cirkana kama soo dhaco. Hoggaanka fiicani wuxuu ka soo dhexbaxaa mujtamaca. Si hoggaan fiicani uga soo dhex baxo mujtamaca, waa in mujtamaca isbeddel lagu sameeyo. Sida ugu fudud oo isbeddel lagu samayn karaa mujtamacuna waa in wax laga beddelo maskaxda iyo qaabfekerka qofka Soomaaliga ah. Waxa ugu fiican oo wax ka beddeli kara maskaxda iyo qaabfekerka dadkuna waa aqoonta. Idanka Eebbe, waxaan rajaynayaa in buuggaani qayb ka noqdo buugta kobcinaysa maskaxda iyo maanka Soomaalida.

Buuggu, laba qaybood ayuu ka kooban yahay. Qaybta kowaad, irda-furka hoggaamintu, waxay ka kooban tahay saddex cutub. Cutubka 1aad, oo guud mar ku samaynaya hoggaamintu, wuxuu sharaxaad dheer oo kala dhig-dhigan ka bixinayaa: muhimadda hoggaaminta, waxa ay ku kala duwan yihiin hoggaamiye iyo maammule, xirfadda hoggaaminta, hilinka hoggaaminta, meesha hoggaamiyayaashu ka bartaan hoggaaminta, hawlaha hoggaamiyaha, iyo waxa ay ku kala duwan yihiin hoggaamiyaha fiican iyo hoggaamiyaha xumi. Cutubka 2aad, wuxuu toosh ku ifinayaa hoggaamiyayaashii hore ee Soomaalida. Saddex seben (era) ayuu si gaar ah wax uga taabanayaa: hoggaamiyayaashii Soomaaliya Islaamka hortiis; hoggaamiyayaashii Soomaaliya waqtigii Islaamka; iyo hoggaamiyayaashii Soomaaliya sebenkii gumaysiga. Cutubka 3aad, wuxuu isna, dul mar kooban ku samaynayaa aragtiyaha hoggaaminta. Aragtiyaha uu dulmarka ku samaynayo waxaa ka mid ah: aragtiyiii hore ee hoggaaminta, aragtida sifada, aragtida qaabdhaqanka, aragtida ixtimaalka iyo aragtiyaha cusub. Aragtiyaha cusub ee cutubkani kor istaagayo waxaa ka mid ah: aragtida burjiga, aragtida xiriirka, adeege (servent leader), wax beddele (transformational leader). Cutubkaani wuxuu ugu danbayn si faah-faahsan ugu soo af-jarmayaa Islaamka iyo hoggaaminta.

Qaybta labaad, tiirarka hoggaamintu, waxay soo bandhigaysaa moodeel iftiimin kara hoggaamiyaha wax ka beddeli kara xaaladda murugsan ee Soomaaliya. Moodeelkaasi wuxuu ka kooban yahay udub-dhexaad iyo afar tiir. Udub-dhexaadku waa qiyamka. Afarta tiirna waa horumarinta hiraalka, dad soo jiidashada, war-gaarsiinta iyo horseedidda isbeddel. Qiyamku waa bu’da ama aasaaska hoggaaminta. Qiyamku waa cabbir, waa miisaan, waa waxa qofku ku kala saaro xumaanta iyo samaanta. Qiyamku waa halbeegga ugu muhiimsan ee lagu cabbiro hoggaamiyaha. Sidaas aawadeed, waxa la yiraahdaa hoggaamiye aan qiyam lahayni hoggaamiye ma noqon karo.

Hiraalku (vision) waa waxa hoggaamiyaha ka sooca dadka intiisa kale. Hiraalku waa xiddig iftiinkeeda dadku ku wada hirtaan. Hiraalku waa buundo isku xirta maanta iyo mustaqbalka. Hiraalku waa waxa lagu kala sooco waddamada, sharikaadka iyo hay’aadka horumarka gaara iyo kuwa afka ciida darsadda (fashilma). Hawsha ugu weyn ee hoggaamiyuhu waa in uu sameeyo hiraal dadka soo jiidan kara. Marka hoggaamiyuhu sameeyo hiraalkaas, hawshiisa labaad waa in uu dadka soo jiito si uu ugu sharaxo, u fahansiiyo, uga dhaadhiciyo meesha loo socdo (hiraalka). Si hoggaamiyuhu dadka u soo jiito, waa in uu yaqaan sida dadka loola hadlo (communication). Ujeeddada ka danbaysa horumarinta hiraalka, dad soo jiidashada iyo dad la hadliduna waa in isbeddel la hirgeliyo.

Cutuubka 10 aad, ahna cutubka ugu danbeeya buuggu, isagoo ka duulaya taariikhdii dahabka ahayd ee hoggaamiyayaashii hore ee Soomaaliya, iftiiminaya khaladaadka iyo ceebaha hoggaamiyayashii danbe (hoggaamiyayaashuii shibilka ahaa, kuwii militariga ahaa, iyo kuwii ummadda halaajiyey) ayuu si tafa tiran u qaadaa dhigayaa hoggaamiyaha ku habboon Soomaaliya.

Buuggaan, sida buuggii ka horeeyey ee ‘Furaha Ganacsiga’, wuxuu u qoran yahay qaab cilmiyaysan oo akadeemig ah, sidaas aawadeed, waxaa si isku mid ah uga faa’iidaysan kara noocyada kala duwan ee hoggaamiyayaasha Soomaalida (kuwa siyaasadda, ganacsiga, iyo hay’adaha khayirga ah) iyo ardada barata hoggaaminta. Buuggu, wuxuu si gooni ah ugu habboon yahay ardada sanadka 3aad ee jaamicadaha dalka, siiba kuliyadaha maammulka, maaraynta, ganacsiga, siyaasadda iyo ciidammada. Buugga, waxaa sidoo kale wehel ka dhigan kara qof kasta oo rajo ka qaba in uu noqdo hoggaamiye la mahadiyey.

Saciid Cali Shire

(B.Sc (Hon), PGD, M.A., M.Sc., M. Phil., MIBC, MIIBF)

Saciid Cali Shire waa qoraa, cilmibaare, la-taliye iyo barre ku takhasusay antrabranoornimada iyo ganacsiga. Saciid wuxuu 16 sano ee la soo dhaafay ka soo shaqeeyey xarumo aqoon, cilmibaaris iyo la-talin oo ku yaala Norway iyo Ingiriiska (UK). Buugta kale ee Saciid qoray waxaa ka mid ah ‘Furaha Ganacsiga’. Buuggaas oo salka ku hayey daraasad qoto dheer oo lagu sameeyey ganacsiga iyo ganacsatada Soomaalida, wuxuu maanta muqarar ka yahay saddex ka mid ah jaamicadaha Soomaaliya. Waxaa sidoo kale si isku mid ah uga faa’iidaysta ganacsatada waaweyn, kuwa cusub iyo kuwa niyadda ku haya in ay ganacsi yagleelaan.

Si laguugu sheego meesha kuugu dhow ee aad ka heli karto buuggaan la soo xiriir qoraaga:

Saciid Cali Shire

saidshire@hotmail.com

44 (0) 783 8236 171

Qalinkii Saciid Cali Shire
(saidshire@hotmail.com)

Ma bedelento taariikhdu in aad bi’iso mooyaane
Haddii aad bar goysana in ay bayrto haw filine
Bog haddaad rogtaba baal kalay kaaga soo bixiye
Khaalid Cali Guul

Qormadan koobani, waxay ka mid tahay, buug idanka Eebe, dhowaan soo bixi doona oo ka hadlaya ‘hoggaaminta’. Laba arrimood ayaa keenay in aan qaar ka mid ah qormooyinka buuggaas soo hormariyo: midi waxay la xiriirtaa muuqaalada khaldan ee laga sheego hoggaamiyayaashii ka soo if-baxay geyiga Soomaalida; midda kalena waxay la xiriirtaa tusaalaha khaldan ee hoggaanka Soomaalida ee maantu la hortaagan yahay guud ahaan shacabka Soomaaliyeed, gaar ahaan dhalinta soo koraysa. Waxaan isleeyahay, qoraalkani, wuxuu niyad dhis iyo qalbi noolayn u noqonayaa inta ku naruuroonaysa in ay dib u harsadaan geedkii awoowayaashood u abuureen. Sidoo kale, waxaan rajaynayaa in qormadaani raadraac u noqoto kooxaha jihooyinka khaldan ka raadinaya hoggaaminta.
Sida, qoraaga weyn ee caanka ah, Khaalid Cali Guul, inaku dareensiiyey tixda aan ku fur-furtay qoraalkan, taariikhda waa la bi’iyaa, laakiin been lagama sheego. Hadaba, markaan rabno in aan fahano hoggaamiyayaashii hore ee dhulka Soomaalida , waxa muhiim ah in aan fahano in aan ka hadlayno, umad xadaarad qadiim ah, oo soo jireen ah leh, ee aynaan ka hadlayn ummad ama sida dadka qaarkiis yiraahdaan ‘cawaan ah’ ama ‘shalay dhalatay’. Si aan u fududeeyo fahanka hoggaamiyayaashii soo maray Soomaaliya, sadex qaybood ayaan u qaybinayaa taariikhda sugan ee laga hayo hoggaamiyayaashaas: Sebenkii ka horeeyey Islaamka; sebenkii Islaamka; iyo sebenkii gumaysiga.

Hoggaamiyayaashii Soomaaliya: sebenkii Islaamka hortiis

Sida, kaydiyayaasha taariikhda Soomaalidu soo guuriyaan, Soomaalidu waxay leedahay taariikh fac weyn oo kumanaan sano gaaraysa. Kaydiyayaashaas qaarkood, tusaale ahaan, Aw-Jaamac Cumar Ciise, wuxuu ururiyey taariikh gaaraysa ilaa 8000 oo sano . Warsame (2003), buuggiisa ‘Taxanihii Taariikhda Soomaaliyeed’ wuxuu ku xusay in uu hayo taariikh sare u dhaafaysa 5000 oo sano. Raggaas, markaad dhegaysatid, ama aad buugtooda akhrido, waxad dareemaysaa in Soomaalidu leedahay xadaarad la fac ah xadaaradihii Masaarida, Roomaanka, Shiinaha iyo Faaris. Xaddaaradahaas qaarkood, Soomaalida waxay lahaayeen xiriir ganacsi, tusaale ahaan, Xadaaradii Faraaciinta, Faaris iyo Shiinaha; qaarkale waxaa ka dhexeeyey tartan ganacsi, sida Xaddaaradii Giriiga, siiba waqtigii Hirodot. Qaarkalena waxaaba dhexmaray dagaalo. Tusaale ahaan, duulaankii Faaris ku qabsatay Yaman oo ujeedadiisu ahayd in ay qabsato dhulkii uduga (Soomaaliya), waxa dagaal ba’an la galay, guul darona dhabarka u saaray halyeyo Soomaali ah. Markay dagaalkii ku guuldaraysteen, ayaa boqorkii Faaris waqtigaas ka ariminayey, oo la oran jiray Tarsibi, kuna aadannaa 292-302 ka hor dhalashadii Nabi Ciise, waxaa khasab ku noqotay in uu heshiis ganacsi la galo mid ka mid ah suldaanadii Geeska Afrika. Suldaankaas oo la oran jiray Suldaan Wiriiri, boqorkii Faaris, markuu geesinimadiisa, waxgaradnimadiisa iyo hoggaamintiisa la yaabay wuxuu u bixiyey ‘Shah Afrik’ ama ‘Boqorkii Afrika’. Rag badan oo Warsame (2003) ka mid yahay, waxay soo guuriyaan in xarunta boqor Wiriiri xilligaas ahayd meesha maanta loo yaqaan Laas Qoray.
Dadka taariikhdaas leh, waxan muran ku jirin in ay ka soo dhex baxeen ama soo mareen hoggaamiyayaal fara badan oo la mid ah Suldaan Wiriiri oo magac iyo maamuus adduunka ku lahaa. Raadadka hoggaamiyayaashaas qaarkood waxa laga helayaa gudaha Soomaaliya, qaar waxa laga helayaa raadad qadiim ah oo laga helay Ahraamta Masar, qaarna qoraallada badmareenadii soo maray Soomaaliya. Haddaan ku hormarno dhanka Faraaciinta iyo Masar, waxaad arkaysaa in, Haramka (pyramid) ugu weyn ahraamta Masar oo uu dhisay Boqorkii Khoofow sanadkii 2589-2504 ka hor dhalashadii Nebi Ciise, lagu sawiray nin Soomaali ah oo la oran jiray Haratiisi (amiir-al-baxr). Amiirkaas Soomaaliga ahi wuxuu dhinac taagan yahay wiilkii boqorka. Looxad hirograafiyad ah oo taala Madxafka Quseyr ayaa waxa sidoo kale ku sawiran Boqor Barxo (Boqorkii Dhulka Uduga) iyo xaaskiisii oo soo dhowaynaya wafdi balaaran oo uu soo diray Boqor Amuun sanadkii 1920 ka hor dhalashadii Nebi Ciise. Marsadii waftigaasi tegey, Warsame (2003), wuxuu ku qiyaasay in ay ahayd Olog oo u dhexaysa Caluula iyo Raasicasayr. Shiinayskii hore, waxay iyana ka tageen qoraalo muujinaya in Soomaalidu lahayd hoggaamiyayaal iyo xaddaarad aan ka dhicin kuwii Shiinaha ee casrigaas. Tusaale ahaan, Boqortooyadii Sinj ee Bakiin waxay qortay in Fen Sik oo ahaa badmareen Shiinays ah uu tegey Muqdisho uuna aad ula dhacay qaabdhismeedka magaaladaas. Sidoo kale waxa la hayaa raadad xoog badan oo muujiya in wefti Soomaali ahi tageen magaalada Bekiin xili ku aadan 1416-1818.
Taariikhdaas fog, Soomaalidu waxay ku jirtay meelaha yare ee caanka ku ahayaa soo dhowaynta dadka dhibaataysan (qaxootiga) iyo magan-gelinta dadka naftooda iyo ehelkooda ula soo qaxa arrimo siyaasadeed. Sifooyinkaasna, waxa xiliyadaas caan ku ahaa dhulka ay hoggaamiyaan rag caan ku ah hoggaan wannaag. Tusaale ahaan, markay burburtay boqortooyadii Saba ee dalka Yaman, waxa la wariyaa in dad badan oo reer Saba ihi magangeliyo u soo aadeen Soomaaliya. Sidoo kale, waxa taariikhdu sugtay in dad reer Faaris (Iiraan) ihi qaxooti u yimaadeen Soomaaliya ka dib markii dhulgariir ka dhacay Shiiraas sanadihii 976-978. Dadka magangeliyada u imaanaya Soomaaliya kuma koobnayn xilligaas oo kaliya, xataa waqtigii Islaamka, dad badan oo magangeliyo doon ah ayaa u soo hijrooday Soomaaliya. Tusaale ahaan, Saleebaan Al-Jalandiin iyo walaalkiis Saciid Al-Jalandiini oo xukumay dalka Cumaan xilligii Cabdilmaalik bin Marwaan, waxay u soo qaxeen Soomaaliya, ka dib markay isku dhaceen qaar ka mid ah xaashiyadii Khilaafadii Umawiyiinta. Raggaas iyo ehelkoodii waxay degeen magaalada Muqdisho iyo Marka. Waxa isla xilliyadaas u soo qaxay Soomaaliya dad badan oo ku abtirsada Seyd binu Cali, ka dib markii la dilay Seyd, sanadkii 122 H.
Muran kama taagna in dalka magangeliyo siiyey dad isugu jira Amiiro, Xukaam, Siyaasiyiin, iyo dad tabaalaysan uu lahaa: hoggaan caadil ah, nidaam maamul oo cilmiyaysan, awood ciidan iyo kala danbayn. Waxaan sidoo kale shaki ku jirin in adduunka oo dhan laga yaqaaney. Waxase la is waydiin karaa, maxay ku xusheen Soomaaliya. Xulashada dadkaasi xusheen Soomaaliya, laba arrimoodba waa lagu fasiri karaa: (1) in hoggaanka Soomaalidu caan ku ahaa caddaalad iyo marti soor; iyo (2) in ay xiriir qoto dheer oo saaxiibtinimo la lahaayeen ammiirada iyo bulshadaas u soo qaxay Soomaaliya.
Buugga la yiraahdo ‘Beriblos of the Eriterian sea’ ama ‘Socdaalkii Badda Eriteria’ oo uu qoray nin Giriig ah oo badmareen ah, xilligii Roomaanku qabsaday Masar iyo Yaman, markuu ka waramayo magaalooyinkii ku yaalay xeebaha Soomaaliya ee uu maray, wuxuu tilmaamaa in magaalkooyinkaasi aad u camirnaayeen, ganacsi baaxad balaaranina ka socday. Wuxuu sidoo kale tilmaamaa in nabadgeliyo iyo kala danbayn ka muuqatay magaalooyinkaas.
Raadadka ilaa maanta muuqda, markhaantigana u noqday hannaan wannaaga hogaaminta Soomaalida, waa waxa Soomaalidu u taqaan ‘taalada’. Warsame (2003) taalooyinka wuxuu u kala saaray sadex nooc. Taalooyinka qaar waxay ahaayeen qubuuro loo dhiso madaxda sare sida boqorada iyo salaadiinta. Taalooyinkaas oo aad u soo shabaha Ahraamta, waxa ka mid ah taalada ‘Gasamuge’ oo u dhexaysa Eyl iyo Bayla. Nooca labaad oo taalooyinka ah waxay badanaa ku yaalaan buuraha korkooda, waxana la aaminsan yahay in loo isticmaali jiray qubuuro. Meelaha qaarkood waxaa la yiraahdaa waxa lagu arjumay ‘Tiiri’. Taalooyinka nooca sadexaad, oo sidaan gadaal ku arki doono, aad ugu baahsan meelo ka mid ah Soomaaliya, waxa lagu kala dooran jiray hoggaamiyayaasha.
Inta aynaan u gudbin sida taalooyinka loogu dooran jirey hoggaamiyeyaasha, aan waxoogaa idinla wadaago sida sebenkaas Soomaalidu hoggaamiyayaasha u dooran jireen. Dhulka Soomaalidu wuxuu u qaybsanaa labo: miyi iyo magaalo. Magaalooyinka xoogoodu waxay ku teedsanaayeen xeebaha. Magaalooyinka waxaa xukumay Suldaano. Dhinaca baadiyaha, waxa la sheegaa in marka reerka ‘dab’ gaaro ay dooran jireen hoggaamiye. ‘Dab’ waa koox ‘xeryo’ ah oo isugu xiran qaab isbahaysi oo leh siyaasad istaraatiiji ah. ‘Xero; waa dhowr beelood oo isku xudduud ah. ‘Beeshuna’ waa dhowr degsiimo. Degaamada qaarkood qofka ugu weyn ayay hoggaamiye u dooran jireen; meelo qofka ugu dagaal yahansan; meelo qofka ugu xikmada badan; meelo qofka ugu xoolaha badan; meelo qofka ugu wiilasha badan; meelana qofka ugu mucjisooyinka badan. Arinta danbe, wali waxay ka jirtaa meelo ka mid ah dhulka Soomaalidu degto ee Xeebta Jabuuti. Degaanadaas marka Suldaan la dooranayo waxa la yiraahdaa ‘waa in mucjiso lagaa arko’.
Beddelaadda hoggaamiyuhu waxay ku imaan jirtay dhowr xaaladood midkood: inqilaab, in uu iskiis xukunka uga fariisto, in uu dhinto. In kastoo hoggaamiyuhu ka dardaarmi jiray qofka xukunka sii qabanaya haduu geeriyooda, haddana waxa marmar dhici jirtay marmar in hoggaamiyuhu ama ‘mawtul qafla’ ku dhinto ama wiilashuu ka tegey isaga tanaasuli waayaan xukunka. Meelaha qaarkood, waxaa ka jiray gudi guurto ah oo xallisa khilaafaadka noocaas ah. Tusaale ahaan, Warsame (2003) wuxuu soo guuriyaa sheeko ka dhacday degaanka Dudub oo ka tirsan dhulka Ciid loo yaqaan. Sheekadaasi waxay ka dhex dhacday laba wiil oo walaalo ah oo la kala oran jiray Dhiido iyo Waraab. Labadaas wiil, oo adeerkood xukunka ka dhaxlay, si loo kala saaro, waxaa la marsiiyey tijaabooyin fara badan. Waxyaabaha lagu tartansiiyey waxa ka mid ahaa: deeqsinimada, goob-ka-hadalnimada, geesinimada, burjiga, dulqaadka, iyo qaabdhaqanka. Markii arrimahaas lagu kala saari waayey, ayaa waxa lagu xujeeyey in mid waliba soo qabto biciid nool oo aan gees iyo addin toona jabnayn. Meesha lagu balamiyey waxay ahayd buurta maanta loo yaqaan ‘Biciid la saar’. Maalintii balantu ahayd ayaa labadii wiilba keeneen biciid aan gees iyo lug toona jabnayn. Waxa u danbeeya oo dadka lagu kala saaro wuxuu ahaa wax loo yaqaaney ‘dhagax tuur’. Maalin ayaa dadka la balamin jiray, dadkana waxa laga dalbi jiray in qof kasta hore u soo qaato hal dhagax. Marka goobta la yimaado, ayaa la calaamadin jiray laba meelood. Markaas ayaa qof walba la dhihi jiray qofkaad dooranayso ‘dhaga-u-tuur’. Ama haddaan luuqada maanta ku hadalno ‘u codee’. Marka dhagax tuuridu dhamaato, ayaa guddigu fiirin jireen ninka taaladiisu dheertahay ama haddaan isticmaalno luqadda casrigaan ‘codadka badan helay’. Sheekadaasi waxay ku afjarantaa in Dhiido cod batay, uu meeshii ceel ka qoday, ilaa maantana ‘taalooyinkiina’ meeshii ka taagan yihiin, ceelkiina isagoon biyo lahayn oo guray meeshii ka qodan yahay. Taalooyinka kale ee caanka ka ah Soomaaliya ayna u badan tahay in laba hoggaamiye lagu kala saaray (doortay) waxa ka mid ah: Uuri iyo Shadeemi oo Qardho waqooyi ka xigta; Shiraar iyo Mooqaal oo Ayl waqooyi ka xigta; Muqle iyo Gaaftire oo Garoowe bari ka xiga; Kacaye iyo Gabayre oo Taleex bari ka xiga.

Hoggaamiyayaashii Soomaalida: sebenkii Islaamka

Haddaan hoggaamiyayaashii Soomaaliya soo maray Islaamka hortiis ku tilmaamnay: geesiyaal, waxgarad, dagaalyahano, diblomaasiyiin, deeqsiyaal, akhyaar, goob-ka-hadal, niman eebe siiyay xikmad iyo garaad, sidee bay noqdeen markii Islaamku soo ifbaxay. Rasuulka (SCW) waxa laga wariyey xadiis micnihiisu yahay ‘qofkii idiinku akhyaarsanaa xilligii jaahiliyadda (Islaamka hortiis), ayaa idiinku akhyaarsanaanaya markuu Islaamo, haddii la waafajiyo’. Mahad Eebe, markii Islaamku soo gaaray dhulka Soomaalida, dhamaan hoggaamiyayaashii Soomaalidu, waxay qaateen diinta Islaamka. Sida dad badan oo taariikh-yahana ihi suggeena, Islaamku wuxuu soo gaaray Soomaaliya intuusan gaarin Madiina. Hoggaamiyayaashii Soomaalida ee lahaa sifooyinkaas aadka u wannaagsan, Islaamku wuxuu u kordhiyey cisso iyo sharaf.
Qoraalada taabagalka ah ee tilmaamaya taariikhda baaxadda weyn ee hoggaamiyayaashii Soomaalida markii Islaamku soo baxay waa tiro badan yihiin. Qoraalada ugu badana waxaa sameeyey badmareeno Muslimiin ah oo maray xeebaha Soomaaliya. Badmareenadaas waxaa ka mid ah: Al-Mascuudi (957), Al-Bakri (1065), Al-Idiriisi (1154), Yaaquut al-Xamawi (1228), iyo Ibn-Baduuda (1331). Badmareenadaasi, dhamaan waxay isku raaceen in magaalooyinkii ku yaala xeebaha Soomaalidu ahaayeen magaalooyin bilicsan (si fiican loo dhisay), nabageliyo buuxda ka jirto, ganacsi xoog badanina ka socdo. Tusaale ahaan, Ibn-Baduuda oo ka waramaya heerka uu gaarsiisanaa maamulka magaalooyinkaas wuxuu buuggiisa ku qoray: ‘doonyuhu markay yimaadaan marsada, waxa u imaan jiray askar naakhuudaha waydiisa meesha doonta laga leeyahay, meesha doontu ka timid, waxa doontu sido iyo meesha ay u socoto’.
Dadka maray xeebaha Soomaaliya oo aad ula dhacay maamul wannaaga magaalooyinkii ku teedsanaa xeebaha Soomaaliya waxa ka mid ahaa Yaxye Bin Cumar al-Cansi oo ahaa wasiir ka socday dawladii Jacfar Cabdalla Al-Mansuur (136-158 H). Yaxye wuxuu maray dhamaan xeebaha Soomaaliya oo dhan. Wuxuu safarkiisa ka soo bilaabay Badda Cas (Caqaba ilaa Baabul-mandab), ka dibna wuxuu uga gudbay Badwaynta Hindiya (Xaafuun ilaa Mombasa). Wasiirkaasi wuxuu sheegay in magaalooyinkuu tegey ay ka muuqatay deganaansho, amni, ganacsi baaxad leh, iyo ku dhaqan Diinta Islaamka.
Dadka hoggaamiyayaasha ah ee aad looga yiqiin dhulka Soomaaliya xilligii diinta Islaamku ku fidaysay dhulka Soomaaliya waxa ka mid ahaa Suldaan Waleenba oo xukumay Caluula. Waxa la weriyaa in markii Suldaankaasi muslimay dhamaan dadkii oo dhami qaateen diinta islaamka.
Maggaalo kasta oo diinta Islaamku gaartay waxa u siyaadisay sharaf iyo ciso. Magaalooyinkii markii hore caanka ku ahaa ganacsiga ayaa isu bedelay xarumo cilmo iyo aqoon. Xarumahaasi waxay soo jiiteen culimo magac ku lahaa dunnida Islaamka. Tusaale ahaan, buugga Al-Islaam fil Sharqi Ifriiqiya, ee uu qoray Cabdiraxmaan Saki, wuxuu soo guuriyey in ay dunnida Islaamka oo dhan ka jireen 12 magaalo oo caan ku ah barashada tacliinta Islaamka, todoba ka mid ihina ku yaaleen Badda Cas. Sida rag badani qiyaasaan, ugu yaraan sadex ka mid ah magaalooyinkaasi waxay ku yaaleen dhulka Soomaalida. Imaaradaha caanka ah ee Soomaalidu ka talinaysay waxay dhamaayeen todoba. Waxa ugu baaxad weynaa, uguna qadiimsanaa, Imaaraddii Ifad oo xarunteedu ahayd Jebertiya. Imaaradaha kale waxaa ka mid ahaa: Dawaaro, Arabiti, Hadiya, Sharkha, Baali, iyo Daarat. Imaaradahaas qaarkood waxay xukumeen dhul ku fadhiga 300,000 km2. Hoggaamiyayaashii imaaradahaas xukumay oo dhamaantood Soomaali ahaayeen, waxa ugu waqti dheeraa Suldanadii la baxday ‘Saldanatu Cadal’. Saldanadaas oo uu bilaabay Suldaan Cumar Walasmac Danyeexaar, Suldaankii Ifad, sida uu qoray Ibnu Fadlilaah (1345), saldanadaasi waxay soo bilaabmatay sanadku markuu ahaa 680 H (oo ku aadan 1250 M). Saldanadaasi waxay soo af-jarantay markii Suldaan Amiir Maxamed Cali Cabdishakuur lagu dilay magaalada Harar 19 Oktoobar 1875tii.
Hoggaamiyayaashii ka soo dhexbaxay Soomaaliya casrigii Jihaadka waxa ka mid ahaa Imaam Axmed Ibraahim Al-Qaasi (Axmed Gurey). Kutubta xustay Imaamku aad bay u fara badan yihiin waxaana ka mid ah: Tuxfatu Samaan; Shahaabudiin Axmed bin-Cabdulqaadir, kitaabkiisa Carab Fiqhi; iyo Shahaabudiin Arsalaani, kitaabkiisa Xaadirul Caalimul Islaam; iyo kutub kale oo fara badan. Qorayaashaasi dhamaan waxay Axmed Gurey ku tilmaaman hoggaamiye geesi ah, garaad badan, dagaal yahan ah, Eebena ku manaystay xikmad iyo cilmi. Axmed Guray, Eebe ha u naxariistee, wuxuu ku dhashay magaalada Harar sanadkii 1492 miilaadiga, wuxuu wax ku bartay Harar iyo Saylac, oo markaas ka mid ahaa xarumaha cilmiga kuwii ugu waaweynaa caalamka. Mac-rakaada ugu taariikhda dheer guud ahaan taariikhda Soomaalida, gaar ahaan kuwii casrigii Axmed Guray waxaa ka mid ah macrakadii Sunburkuuri. Macrakadaas waxa ciidanka Xabashidu ahaa 200,000 (laba boqol oo kun) waxayna wateen 16 kun oo faras. Macrakadaas, waxa Amxaarada lagaga dilay 10,000 oo nin iyo 114 badriiq. Hoggaamiyayaasha kale oo macrakadaas ka qayb galay kutubta taariikhduna xusto waxa ka mid ahaa: Suldaan Maxamed Suldaan Cali, Shiikh Anis Sheekh Shakiib Cabdiwahaab, Amiir Xusseen Jartari, Amiir Saxarabawi Maxamed, Farshaxan Suldaan, Shiikh Daawuud, Garaad Cusmaan Bin Jawhar.Markuu geeriyooday Amiir Axmed Guray, waxaa calankii jihaadka qaaday Amiir Nuur Mujaahid.
Sida laga dhadhansanayo taariikhdaas malabka ah, hoggaamiyayaashu waxay ahaayeen niman ku xeel dheeraaday aqoonta diinta Islaamka iyo tan dagaalka labadaba. Waxay ahaayeen niman garaadkoodu aad u sareeyo, abbaabulka ciidamada iyo maaraynta shacabka labadaba ku fiican. Waxay ahaayeen rag hiraal iyo han sare eebe ku manaystay.
Waxaa iyana xusid mudan, in maaddaama Soomaalidu qayb ka ahayd khilaafooyinkii Islaamka, ay jireen hoggaamiyayaal Soomaaliyeed jagooyin muhiim ah ka soo qabtay xarrumihii khilaafooyinkaas. Tusaale ahaan, waxa la hayaa raadad muujinaya in hoggaankii sare ee ciidankii furtay Andulus rag Soomaali ahi ka mid ahaayeen. Raadka ugu weyn ee aan dul istaagay intaan baarayey hoggaamiyayaashii hore ee Soomaalida waa qabriga Sayid Saciid Al-Xabashi oo haystay ciidamadii Islaamka ee gobolka Gujarat, Hindiya. Sayid Saciid oo ahaa abaanduulihii ciidamada Islaamka ee gobolkaas wuxuu ahaa khabiir caan ku ah culuunta dagaalka, wuxuu sidoo kale ahaa aqoon yahan. Raadka ugu weyn ee muujinaya arrintaas waa maktabada weyn ee Sayid Saciid ka dhisay geyigaas bilowgii qarnigii 8aad.

Hoggaamiyayaashii Soomaaliya: sebenkii gumaysiga

Haddaan u soo gudubno sabankii gumaysiga. Sebenkaasi waa seben tiiraanyo badan, waayo, Soomaaliya waxaa isu kaashaday quwadihii adduunka ugu waaweynaa. Sida gumaystaha iyo gumeyste kalkaalku fidiyaan, Soomaaliya ma ahayn meel sahal lagu qabsaday ama meel gumaysiga caleemo qoyan lagaga soo dhoweeyey. Dagaalka gumaystuhu ku qabsaday Soomaaliya wuxuu socday mudo ku siman 400 oo sano. Mudadaas oo ku soo beegantay xilligii ay sii wiiqmaysay Khilaafadii Islaamku, halyeyo iyo hoggaamiyayaal Soomaaliyeed ayaa bad iyo berriba ku hortaagnaa gumaysiga gayiga Soomaaliya.
Sidaan hore ku soo xusnay, damaca gumaysiga reer Yurub ee dhulka Soomaaliya, ma aha mid dhowaan bilaabmay. Waxaan sare ku soo xusnay in Soomaalidu la dagaalameen dibna isaga riixeen Giriigii. Waxaa sidoo kale la hayaa raadad muujinaya in ay la dagaalameen dibna isaga riixeen Roomaankii. Xilligaas, Saldanadihii Soomaalidu waxay ku yaaleen meelo istaraatiiji ah, waxay sidoo kale lahaayeen doonyo dagaal iyo ciidan bad oo xoog badan. Boqortooyooyinkii reer Yurub, iyagoo dhinacna ka aargoosanaya khasaarooyinkii Soomaalidu u gaysteen awoowayaashood, dhinacna garab siinaya boqortooyadii Amxaarada ee Kirishtaanka ahayd ayaa Soomaaliya laga soo weeraray jiho kasta. Dhinaca dhulka, waxaa boqortooyooyinkii reer Yurub siiyeen garab isugu jira hub, khubaro, iyo saad Boqortooyadii daba dhilifka ahayd ee Xabashida. Xabashidu iyagoo ka faa’iidaysanaaya garab istaagaas ayay Soomaalida ka soo riixeen dhanka dhulka. Dagaalkaas oo ka soo bilaabmay meelo ka koreeya buuralayda magaalada Adis, wuxuu aakhirkii soo gaaray qalbigii xaddaarada Islaamka iyo Soomaalida, Harar.
Dhinaca badda, Vasko Da Gama, badmareenkii Bortiqiiska ahaa, ayaa la aaminsan yahay in uu sahan u ahaa gumaysiga reer Yurub. Vasko Da Gama wuxuu isku dayey in uu qabsado Magaalada Muqdisho sandkii 1499, laakiin markii ay u suurtoobi wayday ayuu madaafiic ku garaacay. Xilligaas, Vasko wuxuu muqdisho ku tilmaamay magaalo aad u camiran, qurux badan oo saro dhaadheer oo ilaa afar dabaq ah iyo manaarado dhaadheer ka taagnaayeen. Duwarto Borbosa, oo isna ahaa badmareen Bortiqiis ah, ayaa markii danbe Muqdisho ku soo galay si nabad ah isagoo isku ekaysiiyey ganacsade, sanadkii 1500. Ninkaasi markuu ka waramayey Muqdisho, wuxuu sheegay in xilligaas Muqdisho uu xukumay boqor la oran jirey Boqor-Re. Wuxuu cadeeyey in dadkaasi ku hadlayeen luqad gaar u ah, laakiin wax lagu qori jiray luqada carabiga. Markuu ka hadlayey dhanka dagaalka, wuxuu sheegay in Soomaalidu yihiin geesiyaal aan baqdin aqoon oo dagaal yahan ah. Waxay ku qalabaysan yihiin ayuu yiri falaaro sumaysan oo qofkay ku dhacdo naftu kaga baxayso daqiiqado. Wuxuu sidoo kale ninkaasi aad u ammaanay abaanduulayaasha ciidamada oo uu ku tilmaamay niman ku xeel dheeraaday tabaha dagaalka.
Afanso D’Albuque oo ahaa hoggaamiyihii ciidanka Badda ee Bortiqiiska ayaa la rumaysan yahay in uu ahaa ninkii u horeeyey ee cagaha soo dhiga dhul Soomaali. Ninkaas iyo ciidankiisu waxay qabsadeen jasiirada Suqadara qiyaastii 1507. Markay arkeen in aysan magaalada sii haysan karin, ayaa nimankaasi fal fool xun oo boob iyo bur-burin isugu jirta u geysteen magaaladaas, ka dibna waa ka carareen. Dagaaladii isdaba joogay ee lagu hayey ciidankii badda ee Soomaalida ayaa wiiqay awoodii difaac ee ciidankaas. Taasina waxay keentay in Afanso uu duqeeyo, dhamaan magaalooyinkii ku teedsanaa Badweynta Hindiya iyo Badda Cas ama inta u dhexaysa Baraawe ilaa Saylac.
Duulaankii gumaysigu qayb ahaan, dhanka dhulka, waa ku guulaysteen, waxay dumiyeen xarumihii cilmige ee Harar, masaajidadii waxay u bedeleen kaniisado, culimadii iyo hoggaamiyayaashiina waxna waa laayeen, waxna firxad ayaa midba meel ka dhacay. Tusaale ahaan, waxa kutub badani werisaa in hal maalin magaalada Harar Saliibiyiintu ku gawraceen culimo sare u dhaafaysa 300 sheekh oo midwalba hayey xer fara badan. Xaaji Aadan Af-Qalooc oo ka waramaya wuxuu yiri ‘Sadex boqol ka badan cillimadii suuqa Harar tiille; iyagoo salad jamac galaad seef ku mariseena’.
Dhinaca badda, in kastoo ciidanka Bortiqiisku u geystey burburin iyo baro kicin dhamaan magaalooyinkii waaweynaa ee xeebaha Soomaaliya, hoos u dhac weynina ku yimid magacii iyo martabadii ay lahaayeen, haddana, magaalooyinkaas qaarkood mar kale ayay dib u soo noolaadeen. Tusaale ahaan, Carlo Guliyaano oo 1846-1848 lugta mariyey qaar ka mid ah magaalooyinka waaweyn ee ku yaala xeebaha Soomaaliya sida Xaafuun, Muqdisho, Marka iyo Baraawe, wuxuu sheegay in magaalooyinkaas ay wali ka jireen xukun. Sidoo kale, Sir Richard Burton oo ahaa jaajuus Ingiriisi ah wuxuu cagta mariyey magaalooyinka Seylac ilaa Harar sanadkii 1854. Buuggiisa ‘First foot step of East Africa’ wuxuu ku andacooday in uu ahaa ninkii u horeeyey ee Reer Yurub ah oo cagaha dhiga dhulka Soomaaliya ee aan xeebaha ahayn. Mar ninkaasi ka waramayey heerka aqoonta caafimaadka ee Soomaalidu gaarsiisnaa, wuxuu sheegay in Soomaalidu taqaaney in cudurka Duumada, kaneecadu keento. Haddaanan khaldanayn tobaneeyo sano ka bacdi ayaa reer Yurub ogaadeen arrintaas. Dhinaca xikmada markuu ka hadlayey wuxuu yiri 10-kii qof ee Soomaali ah shan baa gabayda. Dhinaca ciidanka markuu ka hadlayey ragga Soomaalida dhamaan wuxuu ku tilmaamay dagaal yahan, farda fuul ah, nooc kasta oo hub yahayna ku dagaalami yaqaan. Georgo Rafaelo oo faransiis ahaa ayaa isna ku jiray raggii gumaystaha u sahamiyey dhulka Soomaaliya. Ninkaas oo maray meelo badan oo bad iyo berri isugu jira wuxuu Soomaaliya ku tilmaamay, dhanka xadaarada iyo dhismayaasha taariikhiga ah, Masartii labaad.
Markii ciidankii reer Yurub ka quusteen in ay galaan dhulka Soomaaliya ayaa Ingiriisku wuxuu ciidan ka abaabulay waddanka Masar. Ciidankaas waxa hoggaaminayey Maxamed Rawf Baashaa. Ciidankaasi markay tageen Harar, waa la soo dhoweeyey, waxayna u sheegeen suldaankii xukumay Harar in ay u yimaadeen in ay xoojiyaan jihaadka lagula jiro Amxaarada. Nasiib daro, waxay ahaayeen rag calooshood u shaqaystayaal ah, oo hoosaasinayey hoggaankii Soomaalida. Ciidankii Masaaridu waxay magaalada Harar ku dileen Suldaan Amiir Maxamed binu Cabdi Shakuur 11 Oktober 1875-tii. Sadex sano guduhoodna waxay Masaaridu ku wareejisay Ingiriiska dhamaan magaalooyinkii Soomaalida.
Dhinaca Muqdisho, waxay waligeed ahayd magaalo ay xukumaan hoggaamiyayaal Soomaali ah. Markii u horaysay oo magaaladaas ay gacanta u gasho hoggaamiye aan Soomaali ahayn waxay ahayd 1807, xilligaas oo Saciid Barqash, Suldaankii Sansibaar, oo kaashanaya ciidamo Ingiriis ahi ay soo galeen lana dagaalameen ilaa ay markii danbe ka itaal roonaadeen Imaam Cumar Hilwole. Akhristow, ku baraarug, in Muqdisho waligeed ahayd magaalo Soomaali. Qoraalada ku dooda in ay ahayd magaalo carbeedna ay tahay taariikh aan waxba ka jirin. Saldanadii Siciid Barqash waxay Muqdisho ka talinaysay 90 sano oo kaliya, muddaddaasna waxay bara kicin iyo bur-burin. Waxa la weriyaa in ay dhamaan dadkii Soomaalida ahaa ee kumanaanka sano deganaa magaaladaas ka baro kiciyeen, guryihiina ka eryeen. Markii danbena waxayba ka gateen Talyaaniga.
Dhinaca Xeebta Jabuuti, Faransiisku isagoo welwel ka qaba fariisinka Ingiriisku ka samaystay Cadan, ayuu sahamo aan kala go’ lahayn u soo diray magaalooyinka Saylac, Jabuuti iyo Musawac. Xilliga sahamadaas Faransiisku ku doonayey in ay degaan ku yeeshaan xeebaha Badda Cas ee Soomaaliya bilaabmatay waxa lagu qiyaasaa 1826-dii. Raggii la soo diray waxa ka mid ahaa Kambi iyo Roceyo Diricar. 1858-dii ayaa Faransiisku dardar geliyey danayntii uu danaynayey in uu fariisin ku yeesho dhulka Soomaalida. Faransiisku xilligaas wuxuu soo diray wafdi ballaaran oo soo maray magaalooyinka Saylac, Berbera iyo Tojorra. Faransiisku wuxuu heshiis la galay cuqaashii Denkeliga. Heshiiskaas wuxuu qorayey in Faransiisku ilaaliyo Obokh ilaa Musawac.
Haddaan wax yar dib ugu noqono duulaankii Xabashidu ku soo qaaday magaalada Harar. Laba weji ayuu lahaa. Wajigii hore waxaa qabsaday ciidamo calooshood u shaqaystayaal ah oo Masaari ah. Ciidankaasi waxay dileen Suldaankii, waxay kala eryeen ciidamadii, waxayna sir fara badan oo la xiriirta qaabka dagaalka Soomaalida u gudbiyeen Ingiriiska. Wajigii labaad, waxa uu isugu jiray Ingiriiska oo sir fara badan u gudbiyey Amxaarada iyo ta’kulayn ciidan oo quwadihii kale ee Kirishtaanku soo gaarsiiyeen Xabashida. Ugu horayn, ciidanka Xabashida waxa lagu qalabeeyey qalab military kii waqtigaas ugu casrisanaa adduunka. Tusaale ahaan, Warsame (2003) buuggiisa’Taxanaha Taariikhda Soomaalida’ mar uu ka sheekaynayo sida loo hubeeyey ciidankii Amxaarada wuxuu soo guuriyaa in 1885-1887 ciidanka Amxaarada loogu deeqay madaafiic, qoryo, seefo iyo rasaas aad u fara badan. Tusaale ahaan, Faransiisku wuxuu siiyey 24 madfac, 5800 oo qori iyo rasaastoodii;Talyaanigu wuxuu isla sanadkaas ugu deeqay Boqor Mililik 5000 oo qori iyo saanad sare u dhaafaysa hal malyuun.
Weerarkii Xabashidu ku soo qaaday Harar wuxuu ku soo beegmay xilli Masaaridu khiyaamo dhabar jab ah ku samaysay Soomaalida. Maxamed Sabri wuxuu qoray ‘in Xabashidu aysan waligeed qabsan karteen Harar, haddaan Masaarida loo adeegsan’. Si kastaba ha ahaatee, markii ciidankii calooshiis u shaqaystaha ee Masaaridu ka baxeen Harar, dib ayaa ciidamadii Soomaalidu isu abaabuleen, waxayna jihaad aan mid la mid ah taariikhdu qorin la galeen ciidankii cadowga. Ciidankii Amxaaradu markay qabsadeen Harar waxay ka geysteen xasuuq aan mid la mid ihi taariikhda Afrika ka dhicin. Taariikhyahanada qaarkood waxay qiyaasaan in xasuuqii Baytul Maqdis Saliibiyiintu ka sameeyeen kaliya ka fool xumaa. Waxa taariikh-yahano badani qiyaasaan in Harar lagu gawracay dad sare u dhaafaya 20,000 oo qof.
In kastoo buuggaagta qaarkood qoraan in heshiis dhex maray qaar ka mid ah hoggaamiyayaashii Soomaalida iyo gumaystaha, haddana, waxa la xaqiijiyey in heshiisyada xoogoodu been abuur yihiin. Heshiisyada laga been sheego waxa ka mid ah, heshiiska la yiraahdo wuxuu dhex maray Talyaaniga iyo Suldaankii Hobyood; kan dhex maray Talyaaniga iyo Cuqaashii Siwaaqroon ee Xaafuun; kan dhexmaray Talyaaniga iyo Boqor Maxamuud Boqor Yuusuf, Suldaankii Majeerteen; kan dhexmaray Talyaaniga iyo Suldaankii Muqdisho; Talyaaniga iyo Suldaanadii Geledi iyo Wacdaan; Talyaaniga iyo Cuqaasha Tuni; Talyaaniga iyo Suldaankii Abgaal; Talyaaniga iyo Odayaashii Lafoole; Talyaaniga iyo Xaaji Cali Ciise; Talyaaniga iyo odayaashii Shiidke, Mubaarak iyo Jawhar. Taariikhda runta ahi waxa weeye in hoggaamiyayaashaas dhamaantood ka soo horjeesteen gumaysiga dagaal aan kala go’ lahayna la galeen, qaarkood ku shahiideen macrakooyinkaas, qaarna xabsiyadii gumaysiga. Ragga kale oo lagu been abuurto waxa ka mid ah Sheekh Ibraahim, Suldaankii Saylac; iyo Axmad Magan oo metelayey odayaashii NFD.
Markii gumaysigu qabsaday geyiga Soomaaliya, halgamayaa fara badan ayaa ka soo ifbaxay. Waxaa halgamayaashaas calanka ugu dheer taagtay, halgankii Daraawiishta oo uu hoggaaminayey Sayid Maxamed Cabdulle Xassan. Mac-rakooyinkii ugu waaweynaa ee Daraawiishtu la galeen gumaysiga Ingiriiska waxa ka mid ahaa: Afbakayle, Caana Xarigle, Fardhidin, Eeragooye, Cagaarweyne, Gunburo, Daratoole, Berdaale, Jidaale, Jiidali, iyo Dulmadoobe.
Halganka Daraawiishtu kuma ekayn degaanada Waqooyi Barri oo kaliya ee Daraawiishtu waxay sidoo kale saldhig weyn ku lahaayeen magaalada Beledweyn. Daraawiishtu qalcado caan ah oo la kala oran jiray Lamagalay iyo Irda Aamin ayay ku lahaayeen magaaladaas, abaanduulahoodana wuxuu ahaa halyey caanka ah oo la oran jiray ‘Cagadhiig’. Kacdoonadii ka dhacay degaankaas waxa ka mid ahaa kii uu hoggaaminayey ‘Indhaceel’ ee ka dhacay Gaala Karoor oo wax yar u jirta Buula Barde.
Halgankii Daraawiishtu wuxuu soo afjarmay ka dib markii ciidankii Ingiriisku cir iyo dhul ka weerareen xaruntii waynayd ee Daraawiishta, Taleex. Dagaalkaas oo socday mudo bil ku dhow waxaa ka qaybgalay diyaarado fara badan, gawaari gaashaaman, madaafiic nooc kasta leh, iyo ciidanka lugta oo tiradoodu sare u dhaafayso 10,000 oo askari. Soomaalidu waxay tiraahdaa, ‘libin waxaa ugu fiican mida cadawgaagu kuu qiro’, halgankii Sayidku wuxuu noqday halgankii u horeeyey ee gumayste cir, bad iyo berri intaba ka weeraro.
Sayidku, wuxuu Soomaalida uga tegey dardaaran mudan in biyo dahab ah lagu qoro, dardaaran mudan in qof kasta oo Soomaaliya xifdiyo, dardaaran mudan in caways kasta lagu af-bilowdo. Waxaa tuducyada gabaygaas ka mid ahaa:

Dadow maqal dabuubtaan ku oran ama dan ha u yeelin
Ama dhaha darooryiba jiryow doxorku yeelkiise
Nin ragey dardaaran u tahee doqon ha moogaado
Dawo lagama helo gaal haddaad daawa dhigataane
Waa idin dagaayaa kufriga aad u dabacdeene
Dirhamkuu idiin qubahayaad dib u go’aysaane
Marka hore dabkuu idinka dhigi dumar sidiisiiye
Marka xiga daabaqadda yuu idin dareensiine
Marka xiga dalkuu idinku oran duunya dhaafsada e
Marka xiga dushuu idinka raran sida dameeraha e
Mar hadaan dushii Adariiyo Iimey dacal dhaafay
Maxaad igaga digataan beruu siin la soo degine

Dhinaca Saldanadii Majeereeniya iyo Saldanadii Hobyo, Talyaanigu wuxuu weerar bad iyo berri ah ku qaaday sanadkii 1917-dii. Markii u horaysay waxaa badda ka duqeeyey maraakiibtii dagaalka ee Talyaaniga. Waxay si naxarsii daro ah u duqeeyeen magaalooyin dhisnaa amin ku siman 3000 oo sano; magaalooyinkii awoowayaashood (Roomaankii) si kasta intay isugu dayeen geli kari waayeen. Ciidamadii Talyaanigu ku qabtay labadaas saladano xoogoodu waxay ahaayeen Talyaani, Carab iyo Eretriyaan. Waxaa kale oo jiray ciidamo calooshood u shaqaystayaal ah oo Soomaali ah oo Talyaanigu u bixiyey ‘Duubcad’, ‘Baando’ iyo ‘Gogle’. Saldanadii Hobyo waxa Talyaanigu gacanta ku dhigay 1925-tii, Saldanadii Majeerteenyana 1927-dii. Waxa taariikhyahano fara badani isku raacsan yihiin in dagaalkii Talyaanigu ku qaaday Saldanada Majeerteenya ahaa dagaalkii ugu cuslaa ee dhexmara gumaysi iyo gumaysi diid. Dagaalkaasi wuxuu socday mudo 6 bilood ah.
Dhinaca Banaadir iyo Shabeelada Hoose waxa ka soo baxay halyeeyo qaadan waayay gumaysigii Talyaaniga. Kacdoonka Banaadir waxa hoggaaminayey Shiikh Xassan Barre, oo ka mid ahaa culimadii diinta. Dhinaca Shabeelada Hoosena waxa hoggaaminayey Shiikh Maxamuud Muumin, Maxamed Cumar, Maxamed Muuse Maxamed, Cali Maxamed Cumar Barrow iyo rag kale. Mac-rakooyinka taariikhdu aysan hilmaami karin waxa ka mid ahaa macrakadii Keli Asayle iyo macrakadii asbuuca ka socotay degaanka Afgooye. Waxaa la weriyaa in macrakada asbuuca ay Soomaalida kaga shahiideen rag sare u dhaafaya 1000 nin. Akhristow, haddaad rabto in aad qiimayso quwadda mujaahidiintaasi kala hortageen Talyaaniga, bal sawiro: Talyaaniga waxa lagu wareejiyey dhulka Soomaaliya 1888-dii, laakiin wuxuu qabsaday Magaalada Jawhar 1912-kii. Degaankii Saldanadii Hobyo 1925-tii, degaankii Saldanadii Majeerteeniyana 1927-dii.
Dhinaca NFD waxa kacdoonka hoggaaminayey Sheekh Cabdullaahi Mursal. Sheekh Cabdullaahi iyo mujaahidiintii la socday waxay Ingiriiska jiif iyo joog u diideen mudo 10 sano ah, ilaa markii danbe, gobolka NFD loo kala jarjaray magaalo magaalo, la saaray cunaqabatayn, ayna isu gudbi waayeen. Waxaa sidoo kale kacdoonkaas loo adeegsaday hubka noocyadiisa kala duwan. Taariikhyano dhowr ah ayaa qora in meelaha qaarkood sun lagu biifiyey (biological and chemical war).
Markii ay soo afjarmeen Saldanadii Daraawiishta, Saldanadii Majeereenya iyo Saldanadii Hobyo, waxa jihaadku intii muddo ah ka sii socday degaanadii Saldanadii Ximan iyo Ceelcad. Warsame (2003) iyo rag kale ayaa qora in gaashaanbuuraysi dhex maray ciidamo ka soo kala jeeda sadexdaas saldano. Dhinaca daraawiishta waxa watay Abshir Dhoore, dhinaca Majeerteenya waxa watay Xirsi Boqor, dhinaca Hobyona waxa watay Cumar Samatar.
Markii gumaystuhu is yiri ‘alaylehe haddaad ka faraxalatay’ kacdoonkii Soomaalida, ayaa waxa bilaabmay kacdoon dardartiisii qaba oo ay horkacayeen hoggaamiyayaal taariikhda baalal dahab ah ka galay. Dhinaca Xeebta Jabuuti, dhaq-dhaqaaqa gobonimo doonka waxaa horkacayey Cali Bahdoo, Xaaji Saciid, Maxamuud Xarbi iyo rag kale oo fara badan. Dhinaca Somali-Land, halyeyadii ka soo baxay waxaa ka mid ahaa Xaaji Faarax Oomaar iyo Sheekh Bashiir. Dhinaca Koonfurta waxaa ka aasaasmay kacdoon ay horkacayeen hoggaamiyayaal dhalinyaro ah oo ku bahoobay naadigii SYL. Dhalinyaradaas waxaa ka mid ahaa: C/Qaadir Sakhaawadiin, Yaasiin Xaaji Cali Sharmarke, Xaaji Maxamed Xuseen Xaamud, Maxamed Cali Nuur, Cali Xasan Maxamed, Dheere Xaaji Dheere, Maxamed Muuse Nuur, Daahir Xaaji Cismaan, Maxamed C/Laahi Faarax, Khaliif Hodow Macalin, Maxamed Faarax Hilowle, Cismaan Geedi Raage, Maxamed Cismaan Baarbe. Ragga kale oo xubnaha firfircoon ka noqday naadigii SYL magaca iyo maamuuska weyna ku leh bulshada Soomaalida dhexdeeda waxa ka mid ah: C/Rashiid Cali Sharma’arke iyo C/Laahi Ciise.
Hoggaamiyayaasha soo maray Soomaalidu kuma ekayn dhinaca dagaalka iyo siyaasadda oo kaliya, ee waxaa jiray rag wacdaro ka muujiyey dhinaca saxaafada iyo diblomaasiyada. Tusaale ahaan, waxa taariikh-yahano badani aaminsan yihiin in, warqadii C/Qaadir Shiikh Aw-Aadan ku soo qoray wargeysa New Times, ee ka soo bixi jiray carriga Ingiriisku, wax weyn ka bedeshay qaabkii Ingiriisku ula tacaamuli jiray Soomaalida. Ragga dhanka suugaanta halyeyada ku ahaa waxaa ka mid ahaa: Xaaji Aadan Af-Qalooc iyo Cismaan Yuusuf Cali Keenadiid.
Hoggaamiyayaashii u kacay Soomaaliya markay xorriyadda qaadatay waxa ka mid ahaa: Aadan Cabdulle Cismaa oo noqday Madaxweynihii ugu horeeyey ee Soomaaliya iyo Cabdirashiid Cali Sharmaarke oo noqday Raysul wasaarihii ugu horeeyey. Hoggaamiyayaashaasi ceeb kasta oo ay lahaayeen, waxay u dhowaayeen sebenkii hoggaamiyayaasha suuban. Hoggaamiyihii ka danbeeyey, Maxamed Siyaad Barre, laftigiisu, inkastoo uu ceebo aan la dabooli karin lahaa, haddana wuxuu ahaa halyey, sebenkiisii dhulka Soomaalida la soo hunguriyeyn waayey.
In kastoo, hoggaamiyayaashaasi ahaayeen niman dhalinyaro ah, oo sida Afrax (2002) sheegay ay ka muuqatay ‘qiyam qaran doonimo’, sida: Aadan Cabdulle Cismaa (Aadan Cadde) oo noqday Madaxweynihii ugu horeeyey ee Soomaaliya iyo Cabdirashiid Cali Sharmaarke oo noqday Raysul wasaarihii ugu horeeyey ee Soomaaliya, haddana libinta xorriyadda inteeda badan waxa marwalba loo celin jiray raggii halgamayaasha waaweynahaa ee gumaystaha hortaagnaa sanadaha faraha badan. Tusaale ahaan Axmed Ismaaciil Diiriye (Qaasim), isagoo Cadan jooga, markii xornimada la qaatay waa tuu lahaa:

Allow yaa Darwiishkii farriin debecsan gaadhsiiya
Allow yaa dadkaagii yidhaa dawladnimo qaaday
Allow yaa dabbaaldeg iyo farax kala dul eedaama
Dhaaxuu ku daakiray xaqoo naga dahsoonaaye
Ha daawado dadkow hiiliyiyo doogga soobbaxaye

Hammigga raggii hoggaanka qabtay markii xorriyada la qaatay 1960-kii wuxuu ahaa mid hiraal iyo han wayni ka muuqato. Si ay u soo celiyaan dhulalkii ka maqanaa Soomaaliya sida NFD, Soomaali Galbeed iyo Xeebta Jabuuti, waxay markiiba bilaabeen in ay dhisaan ciidan tiro iyo tayo fiican leh. Nasiib daro, waxay mar labaad magan u noqdeen cadowgii gaamurey ee geyiga Soomaaliya, cadowgii Saliibiyiinta. Tusaale ahaan, Saadiq Eenow, buuggiisa ‘Dagaalkii Ogaadeenya’ wuxuu ku soo guuriyey in Maraykanku gebi ahaanba diideen in ay Soomaaliya u dhisaan ciidan military ah. Waxa kaliya oo ay ogolaadeen in ay u dhisaan ciidan Boolis ah oo isagana ay shuruudo ku xireen. Hoggaankaas, niyadda birta ah lihi, kamaysan harin hammigoodii ahaa in ay dhistaan ciidan xoog badan. 1962-dii ayaa C/Rashiid Cali Sharma’arke booqasho uu ku tegey magaalada Mosco, wuxuu hoggaankii Soofiyeetka ku qanciyey in ay Soomaaliya u dhisaan ciidan gaaraya 20,000 oo ku qalabaysan qalabkii ugu tayada fiicnaa ee ay ku qalabaysnayeen ciidamadii WARSO.
Meesha hoggaankii sare ee Soomaaliya ku mashquulsanaa dhisidda ciidan tayo iyo tiro leh, odayaasha, waxgaradka iyo dhalinyarada degaamaddii wali ku hoos jiray gacanta gumaysiguna waxay ku gudo jireen siday u bilaabi lahaayeen kacdoon hubaysan oo ay kala hortagaan cadowgaas. Raggii dhaq-dhaqaaqaas horkacayey waxa ka mid ahaa: Ugaas Biixi Fooley, Ibraahim Xaashi Maxamuud, Garaad Maqtal Daahir Axmed iyo rag kale. Dawladii Xabashidu iyagoo ka jawaabaya kacdoonkaas ayay ciidamo soo dhoobtay xudduud beeneedka dheer ee ay la leedahay Soomaaliya. Xilligaas ciidanka Xabashidu tiro ahaan wuxuu sare u dhaafayey 40,000 oo askari, wuxuuna ku qalabaysnaa hub isugu jira diyaarado, gawaari gaashaaman iyo madaafiic casri ah. Dhinaca Soomaalida tirada ciidanku wuxuu dhamaa 3000 oo askari. Sidii asalku ahaan jiray, 07/02/1964 ayaa geesiyaashii niyada birta ah lahaa weerar fool-ka-fool ah ku qaadeen ciidankii Xabashida. Goobaha dagaalada ba’ani ka dheceen oo laga kiciyey gumaystaha waxaa ka mid ahaa: Togwajaale, Goroyocawl, Wardheer, Feer-feer iyo Doolow.
In kastoo isbedel ku yimid maamulkii sare ee Soomaaliya, Raysal-wasaarena loo doortay C/Risaaq Xaaji Xuseen, sanadkii 1964-tii, haddana isbedel weyni kuma imaan hiyigii dib loogu xoraynayey dhulalka Soomaaliya ee gacanta ugu jiray cadowga. C/Risaaq, oo aad loogu ammaano, in uu dhisay dawlad hannaan maamul leh, xukuumaddiisii waxay soo afjarantay 1967-dii. Waxa xilligaas madaxweyne Noqday C/Rashiid Cali Sharmaarke, Raysul-wasaarana Maxamed Ibraahim Cigaal. Markale ayaa cadaw isu kaashaday Soomaaliya, ilaa lagu khasbay in ay saxeexaan in dhul Soomaaliyeed gacan cadow ku jiro.
16/10/1969-kii, ayaa madaxweynihii Soomaaliya, Cabdirashiid Cali Sharmaarke lagu toogtay magaalada Laascaanood, shan maalmood ka dibna waxa taladii dalka la wareegay S/Gaas Maxamed Siyaad Barre. Kacaankii militeriga ahaa, inkastoo jaahwareer dhanka mabda’a ah, musuqmaasuq iyo hoos-u-jeednimo hareereeyeen, haddana, waxa la oran karaa riyadii ahayd in Soomaaliya ka xorrowdo gumaysiga madow iyo kan cad qayb ahaan way sii wadeen. Dagaalkii ka qarxay degaanka Soomaali Galbeed, 7/7/77, ayaana arrintaas markhaati buuxda u ah. Dagaalkaas oo ay ka qaybgaleen ciidanka Xooga Dalka Soomaaliyeed, ciiddanka Daraawiishta, Booliska iyo Jebahdihii Ogaadeenya, ciiddan ahaan Soomaalidu guulo taariikhda galay ayay ka soo hooyeen, siyaasad ahaanse waa lagaga guulaystay. Guusha siyaasadda ee gumaysigu gaaray ma aha mid ay gacantooda ku keensadeen ee waa mid ay sidii caadadu ahayd ugu soo hiiliyeen cadowgii soo jireenka ahaa ee aan 5000 oo sano ka hortaagnayn xeebaha Soomaaliya. Tusaale ahaan dagaalkaas waxa Xabashida la soo saftay Yuhuuda, Soofiyeetka, Maraykanka, Yurub oo dhan, Laatiin Ameerika iyo qaar badan oo ka mid ah caqli laawayaal carbeed. Isbahaysigaas, gaalo noocay tahayba, waxay isu bahaysteen sidii ay u jebin lahaayeen awoodii curdanka ahayd ee Soomaalida. arrintaas ayaana daliil markhaati ma doonto ah u noqotay caddaawada soo jireenka ah ee dhamaan waddamada gaaladu u hayaan Soomaaliya.
Haddaan soo ururiyo, Soomaaliya waa waddanka kaliya ee ay la dagaalameen dhamaan quwadahii adduunka ugu waaweynaa Islaamka hortii (Giriigii, Roomaankii iyo Faaris); quwadihii adduunka ugu waaweynaa xilligii daggaalkii Saliibiyada (Talyaani, Faransiis, Ingiriisi, Jarmal, iyo dabadhilifyo ay adeegsadeen sida Masar); iyo quwadihii adduunka ugu waaweynaa xilligii dagaalkii qaboobaa (NATO, WAARSO, Yuhuud, iwm). Soomaaliya waa waddanka kaliya ee loo addeegsaday hub nooc kasta oo uu yahay; waa waddanka kaliya ee loo qaybiyey lix (marka lagu daro Suqadara). Sidaas oo ay tahay, Soomaaliya waa waddanka kaliya ee gumaysi habeen ku ledi waayey. Fadliga Eebe gadaasheed, arrintaasna waxaa asbaab looga dhigaa waa geesiyaashii, halyeyadii, hoggaamiyayaashii ka soo ifbaxay Soomaaliya.
Marka la isu geeyo sawirada ku xardhan looxaadka hirograafiyada ee laga helay Ahraamta Masar, muuqaallada quruxda badan ee badmareenadu ka bixiyeen xeebaha Soomaaliya, iyo hoggaamiyayaashii ka soo ifbaxay dhulka Soomaalida sebenkii gumaystaha, iyo sebenkii dagaalka qabow, waxaan muran ka jirin in Soomaalidu tahay ummad taariikh dheer leh, ummad ay ka soo dhexbaxeen hoggaamiyayaal aqoon iyo waaya’aragnimo fiican leh. Ummad ay ka soo ifbaxeen hoggaamiyayaal bedeley taariikhda Geeska Afrika.

Wixii dhamaystir ah kala soco buugga ‘hoggaaminta’ oo dhawaan la daabici doono.

Wixii talo, tusaale iyo niqaash ah waan soo dhowaynayaa.

Saciid Cali Shire
Leicester, UK

e. saidshire@hotmail.com
t. 44 (0) 783 8236 171

Oktoober 1992-dii ayaa Robinson, Madaxweynihii hore ee waddanka Ireland, waxay tagtay Muqdisho, caasimadda Soomaaliya. Sida uu soo guuriyey Keenadiid (2005), waxay aad uga danqatay dhibaatada iyo darxumada taalla Soomaaliya. Dadkii la kulmayna waxay ku tilmaameen qof ‘dareenkeeda bini’aadanimo iyo naxariiseed aan la hilmaami karin’. Laga soo bilaabo xilligaas, ilaa maanta, qof kasta oo mas’uul ah oo taga Soomaaliya – marka laga reebo Soomaalida, wuxuu si aad ah uga murugoodaa tacadiyada loo geystay dadka, dalka iyo diinta. Waa yaabe, maxaa dulliga ina baday, maxaa damman inaka dhigay, dareenkii maxaa la tegay . Maxaa dhinbishii iftiintaba biyo korka loogaga shubaa, ama sida Shube (2007) is waydiiyey ‘Duruufaha maanta yaal; dhibtaan la dayaysan nahay; da’deen inalama qabtee; dalkeenna maxaa ku furay’.

Qoraalkan kooban oo laga soo raray buug dhowaan la daabici doono, idanka Eebe, oo ka hadlaya hoggaaminta, wuxuu marka hore toosh ku ifinayaa xididdada dhibta Soomaaliya. Marka xiga wuxuu wax ka taabanayaa derbiga hortaagan horumarka iyo nabadda Soomaaliya. Ugu danbayn qoraalkan koobani wuxuu sawirayaa muuqaalka hoggaamiyaha soomaaliya u horkici kara nolol iyo nabaadiino.

Xididdada dhibta Soomaaliya

Duraafahaas goonida u noqday Soomaaliya, waxaa horkacayey hoggaan xun. Waxaase naxdin leh, in hoggaankaas xumi uusan ahayn dad ajnabi ah oo la inoo soo diray, ee ay yihiin dad Soomaali ah oo magacooda iyo muuqaalkoodaba la yaqaan. Waa yaabe, xumaanta ma ku dhasheen, ma barteen, mise waa lagu khasbay. Qayb ahaan, waxaa la oran karaa, hoggaanka Soomaalidu (nooc kasta oo ay yihiin) xumaanta waa lagu ababiyey, qayb ahaan way barteen, qayb ahaanna waa lagu khasbay. Dhinaca abababinta, ilma kasta oo Soomaali ah, waxaa lagu habaa haruub uu ka buuxo ‘reer-hebel’. ‘Reer hebel’ baa raggeennii laayey, xooleheennii dhacay, xaqeennii duudsiyey, ‘reer-hebel’ baa nolosha inaka hor taagan. Ilmahaas waxa qalbigiisa ku abuurma nacayb uu u qabo ‘reer-hebel’. Ama sida Keenadiid (2009) laga sheegay ‘qofka Soomaaliga ihi wuxuu kula colloobbaa markuu ogaado ciddaad tahay (qabiilkaaga)’. Nasiib darro, ilmahaasi wuxuu la colloobaa dad uusan aqoon. Mararka qaarkood, waxaad arkaysaa, in dadka la isu dardaarmayo in ay is colaadiyaan yihiin dad ay khasab tahay wada noolanshahoodu: dad deris ah, aan kala maarmin; dad is dhalay, wada dhashay, isku dhiig ah.

Dhinaca waxbarashada, markaad isha la raacdo qaabkii manaahijta Soomaalidu u qaabaysnaayeen, waxaad oran kartaa, manaahijtaas waxaa muhandisiin ka ahaa dad Soomaalida bohol u qodayey oo nacab ah. Waayo, wax kasta oo ummad is jeclaysiiya, isku tola oo waddaniyad iyo diin saldhig u yihiin ama meeshaba waa laga ilaaliyey ama waa laga been sheegay. Hadraawi oo arrintaas tilmaamayey wuxuu yiri ‘Iskoolladu waa dayayn; damiinnimaday dhigaan; duruustu falkay taqiin; diktoor cadaway sideen; digrii nacabay sideen; xaq bay garba duubayeen; diintay gibil saarayeen; waxay dadayeen umuur’. Waxa intaas ka sii tiiraanyo badan, sida rag badan oo Cismaan Yuusuf ka mid yahay tilmaameen, in xataa, xantoobada yar ee wax barata laga ilaalin jiray hoggaaminta oo aan loo dhiibi jirin wax xukun ah. Cismaan Yuusuf oo arrintaas tilmaamaya wuxuu yiri ‘Teersana rag aan baran haddii talada loo dhiibay’. Xaaji Aadan Af-Qalooc oo isna tilmaamaya sida dadka aqoonta leh looga hortaagnaa hoggaanka ummadda ayaa isna gabaygiisa ‘Tabaalaha Waqtiga’ yiri: ‘Jaamacad nin tegey oo digrii tuu la yimi haysta; oo in uu dalkii wax u tariyo tacabba doonaaya; oo taana loo baahan yahay toogtan sida joogta; oo jaahil tigin adag dhidbaday taqaddumka u diiday’. Mar kale isagoo la hadlaya Ina Cigaal wuxuu yiri ‘Aqoon lala colloobiyo jahliga amarka loo dhiibay’. Cabdi Muxumud Amiin, mar uu ka hadlayey miisaanka khaldamay ee maanta maanka iyo maskaxda Soomaalida ka guuxaya wuxuu yiri ‘Wasiir beeli keentoow aqoon buuran maad lihid’ Dad ay isugu darsameen ababin xun iyo tacliin jahawareersan, ayaa waxay magan u noqdeen nacab aan u naxayn. Nacabku waa waddamadii la taliyayaasha iyo saaxiibbada u noqday hoggaamadii soo maray Soomaaliya. Cismaan Yuusuf (Eebe ha u naxariistee) isagoo tilmaamaya hoggaankaas wuxuu yiri ‘Magan bay shisheeye u yihiin meel la joogoba e; Maalin noolba niman baa ku fala waxay muraadaane; Maquunay u joogaan sidii maal la leeyahaye’. Eebe ha u naxariistee, hadduu noolaan lahaa markii Shuuciyada la qaatay, ama xilligii dagaalka sokeeye, ama maanta oo gumaysi ma naxe ah magan loo noqday, oo uu hadba mid farta ugu yeerayo, muxuu oran lahaa?
Markaad isha la raacdid, baal-taariikheedka hoggaamiyayaashii soo maray Soomaaliya, waxaa kuu soo baxaysa in hoggaankii Cali Cilmi Afyare (Eebe ha u naxariistee) la dardaarmayey markuu lahaa ‘Guddiyahay docdiinnaa khalqigu wada deyaayaaye’ ay dhab-ahaantii ahaayeen kuwii Xaaji Aadan Af-qalooc lahaa ‘wax badan baan dammiin dhega la’aa daasadow tumaye; ama nin ay indhuhu dam yihiin day waxaa iriye; dab baan mooday gaaraabidhaan daymadii hore’e; danbas iyo ramaad baaridaan naar ka dayayaaye; dacar iyo unuun baan ,macaan ugu dudaayaaye; doofaar ilkihi baan u filay dur iyo yaaquude’, ‘ Hoggaankaasi ha horreeyo ama ha danbeeyo; dimoqraadi ha noqdo ama kaligii-talis; mid mabda’ fiican (diin) xanbaarsan ha noqdo ama mid mabda’ fool xun (gaalnimo) xanbaarsan, dhammaantood, waxa marag ma doonto ah in aysan u qalmin hoggaaminta Soomaaliya, ama siduu Singub ku soo bandhigay riwaayadii ‘xorriyo nin gayaa ha guursado’. Afrax (2002) mar uu buuggiisa ‘Dal dad waayey’ ka hadlayey hoggaamiyayaashii soo maray Soomaaliya, wuxuu yiri: ‘marka laga reebo dhallinyaradii SYL, oo ceebo kasta oo ay lahaayeen waxoogaa ‘qiyam qaran-doonnimo’ maskaxdooda ku sii harsanaa, intooda kale waxay ahaayeen hoggaan xun’.

Derbiga horyaal mustaqbalka Soomaaliya

Haddaan raggii hore halkaas dhignay oo ku tilmaanay: kuwo lagu hungoobay; kuwo aan mudnayn in ay qabtaan hoggaan; kuwo dhalay dhibaatada ku habsatay Soomaaliya. Xagee joogaan, kuwa maanta isu soo mutuxay, si ay caynaanka ugu qabtaan ummad jiho khaldan lagu dheelmayey wax ka badan 100 sano. Hoggaanka maantu, waa derbiga ugu weyn ee horyaal mustaqbalka Soomaaliya, waayo: waa mirihii ay abuureen hoggaamadii xummaa; waa miro laga goostay geed ku baxay biyihii qabyaalada, jahliga, iyo caqli darada; waa miro ka soo go’ay beer lagu tabcay ‘ribo iyo rishwo’; waa miro ka soo go’ay beer ay faleen acyaan aan xilkas ahayn. Waa niman, nooc kasta oo ay yihiin: wadaad iyo waranle; waxgarad iyo wax-ma-garad; waayeel iyo dhalinyaro aan fahansanayn culayska uu leeyahay waxa ay raadinteeda joog iyo jiifba u diideen. Waa nimankii Xaaji Aadan Af-qalooc ka dardaarmay markuu lahaa ‘Mas’uuliyadu waa adagtahoo waa ammuur culuse; ardaal iyo nimaan qaadi karin looma aamino e’.
Hoggaanka maantu, siduu u dhan yahay, wuxuu ku socdaa bohoshii raggii hore ku dhaceen. Qof kasta oo dhinac mara miisaankii Cali Cilmi Afyarena (Eebe ha u naxariistee) godkaas ayuu ku dhacayaa. Cali Cilmi Af-yare (Eebe ha u naxariistee) wuxuu ku tegay in uusan hoggaan qaban karin qof aan lahayn: Ikhlaas iyo cilmi. Camalka bani’aadamku qabanayo oo dhanna waxa saldhig u ah labadaas shay. Rumaysnaanta Eebe waxa saldhig u ah ‘cilmi’, cibaadada nooc ay tahayba waxa saldhig u ah ‘cilmi’, ikhlaas iyo in lagaga dayday Rasuulka (SCW). Mire (2000) waxyaabaha la’aantood qof uusan hoggaamiye noqon karin wuxuu ku soo koobaa: waddaninimo, tacliin, hufnaan, karti-badni, iyo bisayl siyaasadeed. Ragga maanta qooqan, hufnaantooda, kartidooda, bisaylkooda siyaasadeed iyo aqoontooda waa naqaane, booyaalow waddaniyaddoodu waa sidee. Qofkii raba in uu wax ka ogaado waddaniyadda raggaas ha akhriyo waraysi uu Malas siiyey asbuuclaha Times horaankii sanadkaan. Ragga maanta ku hardamaya hoggaanka siyaasadda Soomaaliya, hoggaankaasi ha noqdo mid gobol (Puntland, Somaliland, Jubbooyinka, Muqdisho, iwm), mid dawladeed (waxa loogu yeero TFG), dhammaan waxay hayaan dhabihii fashilka iyo guuldarada. Raggaasi waa kuwii Shube (2007) ku tilmaamay ‘Nasabadday midab roggaan; taariikhda mugday gashaan; intii macna ley tiraan;….midnimaday diidan yiin; markii dhib jiray gamcaan;,…, maangaabkay urursadaan; mayeeraankay dulmaan’
Ragga maanta u tafaxaytay in ay ku fariistaan ‘kursi dhiig dhexdiis yaal’ waa kuwii Cabdi Muxumud Amiin ka yaabiyey ilaa uu yir ‘horteen jire ma soo arag’. Isaga hortiisna, Xaaji Aadan Af-Qalooc (Eebe ha u naxariistee) lahaa ‘Taariikhda wali sooma marin teennan oo kale’e’. Raggaasi waa jirjiroole, waa jinni labbisan: maalin waa mooryaan, maalin waa waddani, maalin waa sheekh, maalin waa shariif, maalin waa shaydaan, maalin waa oday, maalin waa dhalinyaro, maalin waa aqoon yahan, maalin waa indhoole, maalin waa Islaam, maalin waa ardaal. Cabdi Muxumud oo sawiraya wuxuu yiri: ‘hadda waa midiyo dhiig leh iyo mawdka wada yaale; marna culimo diin marisa iyo waa mufti iyo sheekhe; marna waa qabiil mudduga oon maryo lahayne; wixii ay xadiis noo marsheen way ka madhan yiine’.

Muuqaalka hoggaanka mustaqbalka Soomaaliya

Haddii aan raggaas ku tilmaamay hoggaan guracan, waa yaabe, sidee hoggaanka fiicani u egyahay? Sun Tzu (1500 B.C.), buuggiisa ‘The Art of War’ hoggaamiyaha fiican wuxuu ku tilmaamay qof caan ku ah: garaad, kalsooni, bini’aadanimo, geesinimo iyo adayg. Du Mu (803 B.C.)oo ka mid ahaa raggii sharaxay buuggaas, wuxuu yiri: ‘garaadku’ waa awoodda wax lagu qorsheeyo; ‘bini’aadanimadu’ waxay la xiriirtaa jacayl iyo naxariis loo hayo shacabka; ‘geesinimadu’ waa in fursadaha laga faa’iidaysto; ‘anshaxu’ waa in kala danbayn iyo nidaam la abuuro. Jin Lin (618 B.C.) oo isna ka mid ahaa raggii sharaxay buuggaas wuxuu yiri: ‘garaadka kaligiis ahi dadkuu hoggaamiyaha ka hor keenaa; kalsoonida faraha badani cidlay hoggaamiyaha dhigtaa; ‘geesinimada’ faraha badani waxay horseeddaa kacdoon joogto ah; ad-adayga faraha badani waa axmaqnimo iyo naxariis daro’. Plato, ardaygii Socrates (470 B.C.), mar la waydiiyey qofka uu hoggaamiye u xulan lahaa wuxuu yiri: ‘waxaan xulan lahaa kuwa beenta neceb, runta jecel, aan lexejeclada badnayn, dad la dhaqanka fiican, dhimashada ka biqin, xusuusta fiicana leh’.

Gardner (1990), buuggiisa ‘leadershp’ wuxuu taxaa 14 sifo oo qofka lihi xaalad kasta, waqti kasta iyo goob kasta hoggaamin karo. Sifooyinkaas waxa ka mid ah: karti iyo dadnimo; garaad iyo qiimayn xaaladeed; aqoon xirfadeed; fahan dhamaystiran oo uu u leeyahay dadka uu hoggaaminayo; hammi sare; kalsooni iyo ammaano; dhabar adayg iyo la qabsi xaalad kasta. Kouzes iyo Posner (2002) si ay u ogaadaan muuqaalka hoggaamiyaha fiicani leeyahay ayay waraysi ka qaadeen dad sare u dhaafaya 75,000 oo ku kala nool daafaha adduunka. Dadkaasi waxay isku raaceen in hoggaanka fiicani leeyahay afar sifo: daacadnimo, aqoon, hiraal, iyo kicin. Maxell (2005) sidooyinkaas wuxuu ku daraa: dabci wannaag iyo dad la dhaqan; waaya’aragnimo la taaban karo; kalsooni nafeed; iyo ka hor imaansho xeerarka guracan.

Robert Greenleaf, buuggisa, ‘Servant Leadership’, markuu ka hadlayo dadka mudan in ay wax hoggaamiyaan casrigaan, wuxuu yiraahdaa ‘hoggaamiyuhu waa adeege (servant): wuxuu maskaxda iyo maanka ku hayaa sidii dadka uu hoggaamiyo ay dhinac kasta u horumari lahaayeen’. Max DePree (1989) markuu sifaynayo hawlaha hoggaamiyaha adeegaha ah wuxuu yiraahdaa: ‘hawshiisa ugu horaysa waa bidhaaminta hiraalka; hawsha ugu danbaysaana waa in uu u mahadnaqo qof kasta’. Adeege waa ilaaliye, wuxuu ummadda uu hoggaamiyo ka ilaaliyaa waxa xun oo dhan.

Gunaanad

Waxaan rajaynayaa in aan waxoogaa ka bidhaamiyey mastarad, shacabka Soomaaliyeed ee qaaliga ahi, ku cabiri karaan kuwa u soo tafaxaytay dhiigooda iyo dheeftooda. Inta aydan martiqaadkooda tegin oo raashinkooda cunin, horta hubiya in woxoodu xaalaal yihiin iyo in kale; inta aydan hadalkooda dhegaysan, horta hubiya in ay run yaqaanaan iyo in kale; inta aydan ajandihooda siyaasadeed waydiin, horta hubiya in ay adduunka ku nool yahay iyo in ay uun aakhiraad yihiin; inta aydaan la fariisan, horta hubiya in ay mudan yihiin in lala fariisto.

Nin oday ah oo duullaan raacay, ayaa markuu dagaalkii dhamaaday isagoo dhaawac ah waxa qabtay raggii ay dagaalamayeen. Odayga laba leeb ayaa midna barida (salka lagu fariisto) ka taagnaa, midna isha. Odaygii ayaa la waydiiyey, kee labada leeb lagaa bixiyaa? Odaygii wuxuu ku jawaabay ‘aan hal mar fariistee, waxaad marka hore iga bixisaan kan barida’. Waxaan leeyahay, si aan hal mar u fariisano: aan indhaha furno oo fahano hoggaaminta. Si dadkii nala gudboonaa, ileen hadda dayaxuu u guuraye, aan uga daba tagno, aan barano hoggaaminta; si siyaasadda Soomaalidu madax iyo majo u yeelato, ileen hadda wax la garan waayey bay noqotee, aan barano hoggaaminta; si aan dhurwaaga iyo baraarka u kala garano, ileen hadda ‘inagoo bakayle ka didnay baan aar bohoshii galnaye’, aan barano hoggaaminta; si sharikaadkeenu u baraaraan oo magac iyo maamuus u yeeshaan, ileen hadda ‘raq ku nool’ bay noqdeene, aan barano hoggaaminta; si hay’aadka khayriga ah, sida masaajida, madaarista, iwm u gutaan hawlihii loo sameeyey, ileen hadda ‘god abeeso bay noqdeene’ aan barano hoggaaminta; si aan nolol u helno, ileen haddii kale nolol heli maynee, aan barano hoggaaminta.
Waxaan oran lahaa, aan god dheer ku tuurno halhayskii khaldanaa ee Carta, ‘xaq ma rabnee xal baan rabnaa’. Waayo, xalku wuxuu ku jiraa xaqqa. Aan baadigoobno hoggaamiye fiican: badbaadshe, bidhaanshe; balaarshe; baraarshe; hagge; isku tole. Aan raadino qof qaadi kara culayska, qof u naxaya shacabka, qof dareen dadnimo iyo diir bini’aadam leh. Yaynaan mar kale ku dagmin hadalada debecsan, koofiyada, khamiiska iyo hadalka oo lagu fur-furto amaanta Eebe iyo saliga Rasuulka.

Qoraalkan koobani wuxuu qayb ka yahay buug dhowaan soo bixi doona oo ka hadlaya hoggaaminta. Haddaad rabto in aad koobi hore u hesho e-mail u soo dir qoraha.

W/Diyaariyay: Cabdalla C/kariim Guuleed

Ujeedooyinka Qorshaynta:

1.      Qorshayntu waa cunsur lagama maarmaan ah oo ka mid ah tiirarka maamulka waana laf-dhabarta isu haysa qaybaha kala duwan ee waaxyaha Maamulka.

2.      Qorshayntu waxay dhagax dhig u tahay isku xidhka dadaallada kala gedisan ee Maaraynta.

3.      Qorshayntu waxay hoos u dhigtaa hubanti la’aanta iyo mugdiga ku jira xogta ku saabsan doorsoomayaasha ku xeeran Ururka.

4.      Qorshayntu waxay yaraysaa ka badbadinta iyo baytimaalinta lagula kaco hantida ururka.

5.      Qorshayntu waxay qotomisaa yoolasha ururka waxayna dejisaa halbeegyo loogu kuur galo.

 Qorshaynta  & Hawl-fulinta

 Guud ahaan marka aan ka hadlayno Qorshaynta rasmiga ah waxaa ka tafiirma Faa’iido aad u weyn oo ay hanato cidda qorshaha abuuratay. Habqorshayneed tayo leh oo si wanaagsan loo taaba geliyo wuxuu soo kordhiyaa hawl-fulin qurxoon oo lagu gaaro natiijooyin la mahdiyo. Xiriirka ka dhexeeya Qorshaynta iyo hawlfulinta waxaa dabra waqtiga loo igmo qorshaha hadii uu yahay mid muddo dheer ah iyo hadii uu yahay mid xilli kooban ku eg, waxaana qorshaha mar walba saamayn ku leh deegaanka ku xeeran ururka taas oo keeni karta in ay ragaadiso hawl-fulinta iyo waxqabadka shaqaalaha ku howlan hirgelinta qorshaha la dejiyay. 

Doorka Yoolasha & Qorshe hoosaadyadu ay ku leeyihii Qorshaynta

 Hadii aan Marka hore bidhaamino waxa ay kala yihiin Yool/Hadaf iyo qorshe-hoosaadka waxaan ku qeexi karnaa in yoolku yahay  hiraalka la higsanayo isla markaana loo  xiisa qabo in la gaaro mustaqbalka, si kale haddii lo eego wuxuu u taagan yahay miisaanka lagu salaynayo shaqada la qabanayo ama la doonayo in la qabto. Yoolku wuxuu qeexaa su’alaha kala ah:

Maxaa la doonayaa in la gaaro?

Sidee lagu gaari karaa? iyo

Goorma ayaa lagaari doonaa?

Qorshe hoosaadku waa khariidadda ama Map-ka qeexaya sida lagu gaarayo Yoolasha Ururku uu higsanayo ayada oo la marayo waddada ugu sahlan uguna Qarashka yar isla markaana laga dhaxlayo faa’iidada ugu baaxadda weyn.

 Noocyada Yoolasha: 

Noocyada Yoolashu waxay ku xiran yihiin cidda dejisanaysa nooca ay tahay, baaxadda ay leedahay, heerkeeda aqooneed, awoodeeda dhaqaale, ujeedooyinka ay ka leedahay in ay ku gaarto waxayna noqon karaan yoolal shaqsiyadeed iyo kuwo urur waxayna u kala gadisan yihiin hadba cidda ay matalayaan, waxaana ka mid ah kuwan soo socda:

1.      Yool cimrigiisu ku dhereren yahay gaarista Natiijo mucayan ah.Tusaale ahaan haddii shirkadi ay Yool ka dhigato in sanadka 20010-ka ay labanlaabto wax soo saarkeeda, yoolkaasi waa mid loo dhigtay in xilli go’an lagu gurto miro mucayan ah waxaana Afka qalaad lagu yiraahdaa (Achievement goals).

2.      Yool hawshiisu tahay fududaynta wadiiqooyinka ay lagama maarmaanka tahay in la maro si loo gaaro ahdaaf la higsanayo mustaqbalka. Tusaale ahaan in shaqaale cusub la siiyo siminaar loogu carbinayo sidii ay u gudan lahaayeen shaqada la rabo in ay barri ka maalin qabtaan.

3.      Yool qeexaya ka fogaanshaha ficil ama hab-dhaqan gaar ah. Tusaale ahaan in shirkadi ay mamnuucdo gelitaanka kharashaadka aan lagama maarmaanka ahayn (Unnecessary Costs) si loo dhawro hantida ururka faa’iidana gaaro loo.

Noocyada yoolasha intaa oo qura kuma koobna wayna fara badan yihiin waxayna ku jaan go’an yihiin waxyaabaha ku jira maanka jihada dejisanaysa.

Taabagelinta Yoolasha

 Hababka loo dhaqan geliyo yoolasha waxaa loo qaybiyaa labo nooc oo kala ah:

1.      Hab la iska hidde raacay ama Ab-kasoo gaar ah sidaasna la isaga dhaxlay

2.      Hab casri ah.

Habka hidde raaca ah wuxuu dhigayaa in yoolasha dhamaan marka hore ay dejiyaan maamulka sare ee ururka isla markaana shaqaalaha hoose aysan wax talo-wadaag ama ka qaybgelin ah ku lahayn, doorkooduna uu ku eg yahay oo qura fulinta awaamirta kor uga imaanaysa isla markaana ma ay laha wax awood ah oo ay ku soo bandhigi karaan hab wanaagsan oo loo fulin karo shaqada iyo wadiiqooyin fudud oo loo mari karo ujeedooyinka la beegsanayo.

Sidoo kale habkani wuxuu qabaa in maamulka sare fikradiisu ay tahay midda mar walba saxan isla mar ahaantaana ay qasab tahay in hawlaha loo fuliyo qaabka asaga la quman.

 Cilladaha uu leeyahay habkan waxaa ka mid ah in uu meesha ka saarayo isla falgalka iyo hab-dhaqanka iskaashi ee u dhexeeya maamulka iyo shaqaalihiisa, waxaana lumaya fikrado dhaxal-gal ah oo ka imaan kari lahaa dhinaca shaqaalaha sida tooska ah howsha gacanta ugula jira, waxaana sidoo kale dhibaatooyinkiisa ka mid ah niyad jab iyo qanaaco la’aan ku dhacda shaqaalaha ama dadka hoose ee ururka, taas oo keeni karta in aysan u aaba yeelin tayada wax soosaarka.

 Go’aan qaadashada maamul ee habkan waxaa lagu tilmaamaa in uu yahay mid kali talis ah, waxayna awaamiirta dhamaan ka imaanayaan halka ugu sarreysa ururka mana jirto cid kale oo fasax u haysata in ay go’aan ka gaarto fulinta hawlaha joogtada ah ee ururka.

 Habka casriga ah ee taaba gelinta yoolashu wuxuu xoogga saaraa iskaashi dhex mara maamulka iyo shaqaalahiisa, tusaale ahaan fulinta yool mucayan ah waxaa si wada jir ah isula jaangooynaya shaqaalaha iyo maamulka. Maamulku waxay si joogta ah ugu kuur galayaa horumarka laga sameeyay gaaritaanka yoolasha isla makaana wuxuu abaal marin iyo dhiirri gelin siiyaa shaqaalaha haddii ay xaqiijiyaan ahdaaftii la beegsanayay.

 Habka casriga ah ee taabagelinta yoolashu wuxuu ka kooban yahay 4 cunsur:

·        Xadiditaanka ama jaangoynta Yoolka

·        Iskaashiga go’aan qaadashada

·        Wakhti go’an oo Waadix ah

·        Miisaamidda natiijooyinka

Faa’iidooyinka uu habkan leeyahay waxaa ka mid ah:-

·        sara u kac ku yimaada hawl-fulinta shaqaalaha iyo wax soosaarka ururka.

·        Shaqaalaha oo ay qanaacadoodu sare u kacdo.

·        Go’aan qaadashado wanaagsan.

Sifooyinka laga rabo Yoolasha:-

·        Waa in loo qoro hab waafaqsan natiijooyinka laga sugayo

·        Waa in ay noqdaan kuwo la cabiri karo lana tira koobi karo

·        Waa in ay leeyihiin waqti jaango’an oo cad.

·        Waan in aysan sahlanayn balse la gaari karo.

·        Waa in ay ka war hayaan dhamaan xubnaha hoos yimaada ururka.

Tilaabooyinka loo maro fulinta iyo dejinta yoolasha waxaa ugu horreeya in aan laga bixin xayndaabka loo dhigay jiritaanka ururuka oo ah sababta markii horeba loo aasaasay ururka, waana in la qiimeeyaa coodka u diyaarsan ururka si loo ogaado in uu ku filan yahay gaaritaanka yoolka, waana in dib loo raacaa natiijada lana qiimeeyaa marka hadafka la gaaro kadib.  

W/Q Cabdalla C/kariim Guuleed

 ccguuleed30@hotmail.com

Maamulka iyo Maarayntu: Waa cilmi ku qotoma in Habwanaagsan lagu gaaro Yoolal mucayan ah oo u degsan Urur ayada oo loo marayo Qorshayn, Nidaamin, Hogaamin, iyo Dabagalka khayraadka Ururkaas. 

Haddii aan wax ka bidhaaminno tariikhda cilmiga Maamulka, xilliyadii u dhaxeeyay sanadyadii 1890 ilaa 1940 ayaa waxaa curtay aragtiyada cilmiga Maamulka & Maaraynta oo xilligaa wixii ka horreeyay aan ahayn cilmi qoran oo gaar u taagan, waxaana uu soo maray heerar kala duwan kuwaas oo ay soo dhiraan dhiriyeen culumada salka u ah Cilmiga Maamulka ee Casriga ah waxaana ka mid ahaa  Frederick Taylor oo lagu magacaabo Curiyaha aragtida cilmiyaysan ee maamulka (scientific management theory) wuxuuna Maamulka ku qeexay in guud ahaan  Hawlaha Ururka loo helo Halbeegyo Sax ah oo si qoto dheer looga taxadaray.  

Xilligaas ka dib waxaa soo shaac baxay aragtiyo kale oo daba socda aragtidii Frederick Taylor isla mar ahaantaana tifaftir u noqday, waxaana qayb ka ah aragtiyaha xoogga saaraya shaqaalaha ama dadka hoostaga nidaam mucayan ah in la siiyo taxadar gooni ah, isla markaana laga qayb galiyo go’aan qaadashada iyo xallinta mashaakilka si ay ugu dhaga nuglaadaan fulinta waxyaabaha lagama maarmaanka u ah in la gaaro sida Ujeedooyinka uu higsanayo Ururka & Mu’assasadu. 

Guud ahaan maamulka sida ka muuqata magaciisa waa in si hagaagsan loo maamulo Urur & nidaam jira ayada oo si heer sare ah loo qoondaynayo khayraadka uu leeyahay ururkaas isla markaana la qiimaynayo Bii’ada ku xeeran iyo hirgelinta aragti fog oo odoros ka bixinaysa Mustaqbalka iyo Uruurinta Macluumaad sax ah oo ku aadan quwadaha saamaynta ku yeelan kara habsan u socodka Ururkaas, isla markaana in laga faa’iidaysto fursad kasta oo macquul ah ayada oo laga gaahaamanayo khatar kasta oo dibadda iyo gudaha uga soo fool leh Ururka.

Sida ay qabaan in badan oo ka mid ah culimada culuumta Maamulka & dhaqaalaha,  Khayraadka Dunidu waxay ka kooban yihiin 4 nooc kuwaas oo kala ah;

1)     Dadka

2)     khayraadka Dabiiciga ah,

3)     Maaliyadda, iyo

4)     Macluumaadka.

Khayraadkan ayaa hanashadoodu waxay wax tar yeelanaysaa marka lagu lifaaqo afarta waaxood ee cilmiga Maamulka oo ah in si wanaagsan loo qorsheeyo loona dajiyo nidaam ku haboon, si fiicanna loo hogaamiyo isla markaana si joogta ah isha loogu hayo looguna kuurgalo.

Maamulku waa fan ku dabaqmi kara dhinac kasta oo ka mid ah qaybaha Nolosha ha ahaato Maaraynta shaqsiyadeed, Qoys, Mu’asaso iyo Dowlad intaba, waana sirta ku maldahan guusha uu bani aadamku ka gaaro dhamaan qaybaha kala duwan ee noloshiisa mana jirto cid gaarta guul dhaxal gal ah illaa waxaa sabab u ah ilaahay ka sokow maamul wanaag lagu dabaqay coodka uu leeyahay Ururka ama Shaqsiga Guulaystay. 

Waxaa Bani aadamka soo wajaha inta uu nool yahay caqabado fara badan iyo taxaddiyo uga imaanaya Bii’ada ku xeeran waxaana aad u badan baahida Aadamigu u qabo xilli uu naadir yahay khayraadka uu heli karo, marka waxaa looga baahan yahay in uu Baahidiisa ballaaran ku qanciyo khayraadka kooban ee diyaarka u ah asaga oo isticmaalaya Aqoon heerkeedu sarreeyo oo uu ku maaraynayo khayraadka gacanta ugu jira. 

Maamulka waxaa uu ka bilaabmaa in marka hore uu shaqsigu yahay mid carbisan isla markaana ku guulaysta maaraynta Naftiisa kadibna hanta in ku filan oo aqoon dhinaca maaraynta ah waxaana lagama maarmaan ah in cid kasta la dhigo booska ay ku haboon tahay iyo xilliga ay ku haboon tahy taas oo suurta galinaysa in wax kasta looga faa’iidaysto si xikmadi ku dheehan tahay.

Maamulka & maarayntu waxay leedahay 4 waaxood oo ah dhidibada ay ku taagan tahay waxayna kala yihiin;

1)     Qorshaynta (Planning),

2)     Nidaaminta (Organizing),

3)     Hogaaminta (Leading), iyo

4)     Dabagalka (Controlling). 

Qorshaynta (planning):  Waa unkidda ahdaafta ururka iyo dejinta wadiiqooyinka lagu gaari karo ahdaaftaas, waa dejinta istiraatiijiyad cad ee mustaqbalka iyo qeexidda dariiqa loo marayo gaaritaankeeda. Qorshayntu waxay ka jawaabaysaa Su’aalo kala ah: Halkee ayaan Hadda Joognaa? Halkee ayaan maagan nahay in aan gaarno? Sidee ayaan ku gaaraynaa?. 

Hawlaha ugu waaweyn ee ay fuliso qorshayntu waxay kala yihiin:

1.      Jaangoynta yoolasha

2.      Qeexidda Wadiiqooyinka

3.      Dejinta Qorshe hoosaadyada

4.      Miisaamidda iyo isu dheellitirka yoolash la higsanayo

Qorshaha waxaa laga rabaa in uu noqdo mid suurta gal ah, Cayiman, La cabiri karo lana aqbali karo isla markaana waaqici ah ayna dajiyeen dad leh aqoon iyo awood fulineed oo waafaqsan Qorshaha.Qorshayntu waa waaxda ugu muhiimsan ee Funuunta Maamulka & maaraynta waana furaha koboca heer kasta leh ee ay dareento cid walba oo curisa qorshe wanaagsan isla markaana dhaqan galisa.

W.Q.

Cabdalla C/kariim Guuleed

 ccguuleed30@hotmail.com

Aragtida qoraalkan waxaa leh qoraaga ku saxiixan