SomaliMirror

Sii akhri »

Waxaa farxad iyo murugoba leh inaan ku dhaw nahay dhamaadkii Bishii Ramadaan iyo inay naga dhamaan rabto Bishii Barakeysneyd, maxaa yeelay waa farxad iyo bogaadin in uu ruux nasiib u yeesho inuu gaaro dhamaadka Bishaan, waayo waa bil wax badan oo wanaag ah Muslimiinta loogu dhex sharciyeeyay si ay isaga dhaqaan gafafkii iyo dembiyadii ka dhacay Sanadka oo dhan, waa bil qeyb walba oo ka mid ah lagu dhex diyaariyay Dembi dhaaf , Raxmad iyo Naarta oo leeska Xoreeyo, dhanka kalana waa murugo in ay dhamaato Bishaan ayadoo aan Damaanad loo heysan bal in markale la haleeli doono maxaa yeelay waxaa sanad walba aduunyada ka taga dad badan oo joogay Sanadihii horeeyay mana oga qofka maanta Soomay ee ka faa’iideystay ama aan ka faa’iidesan in ay soo mari doonto fursadaan oo kale.

Ulajeedada loo bixiyi Zakada Fidriga waa in ay kabtaa wixii gabood fal ahaa ee ka dhacay Ruuxii Muslimka ahaa ee soonaa, isla markaana in ay Quud u noqotaa Masaakiinta iyo Faqiiriinta Muslimiinta.

-  Zakada Fidriga Ruux aan Muslim aheyn waxba lagama siin karo, laakiin waxaa wanagsan in Sadaqooyinka kale wax laga siiyo maadaama uu Miskiin yahay.

-_Zakada Fidriga lama siin karo Ruux uu Masruufkiisa kugu waajib yahay sida labadada Waalid iyo Caruurtaada iyo Xaaskaaga, waxaase uu ruuxa siin karaa eheladiisa waayo waa Sadaqo iyo Xariirin wax Qaraabada la siiyo.

- Ruuxii iloobaa bixinta Zakada waxaa uu gudayaa markuu soo Xasuusto wax dembiyana looma heesto,  Ruuxii si ula kac uga tagaa waa Dembiile laakiin Diinka ugama baxaayo sida Ruuxa haduu bixin waayo Zakada Maalka oo kale.

 Aragtida Qaraalkan waxaa leh Qoraaga Magaciisu ku Saxiixan yahay. 

Qalbigaaga Nadiifi

Qaybihii hore ee qarmadan waxaan kaga soo hadalnay fursadaha badan ee uu haysto qofka muslimka ah bisha ramdaan si uu naftiisa wax uga baddalo, sidoo kale waxaan ka soo hadalnay iska joojinta qaadka iyo sigaarka qaybatanna waxaan kaga hadlaynaa nadiifinta qalbiga.

 Qalbigu waa xubinta ugu muhiimsan xubnaha jidka insaanka nabigana waxaa laga wariyay inuu yidhi hadal macnihiisu yahay: “ jidhka waxaa ku jira xubin haddii uu wanaagsanaado jidhka oo dhami wanaagsanaado haddii uu xumaadana jidhka oo dhami wada xumaado waana qalbiga”.

Qalbigu waa meesha iimaanku ku jiro ilaahayna addoonkiisa ka eego aakharana waxaa badbaada qofkii qalbi fayow la taga ( يوم لا ينفع مال ولا بنون إلا من أتى اله بقلب سليم) qalbiyaduna waxay isugu jiraan kuwo buka iyo kuwo bad qaba sida xubnaha kaleba, sidoo kale waxaa jira qalbi nadiif ah iyo mid wasakhi buuxisay.

  Qofka muslimka ah waxaa la gudboon in uu bisha ramadaan qalbigiisa u guur galo oo uu ugu hormariyo meelaha uu nadiifinayo, sidoo kale qalbigu wuxuu mudanyahay in loo daaweeyo si ka muhiimsan daaweynta xubnaha kale marka ay jirradaan.           

Qalbigu wuxuu u baahanyahay in laga nadiifiyo caqiida xun iyo khurafaadka iyo sheeka baraalayda la moodayo inay diin tahay ee aan diinta ahayn, sida awliyo tuugga, qabri wax moodka,saarka, booranaha, jinni aaminaadda, rumaynta kitaab gaab lowyada iyo faaliyayaasha isku sheega inay maqanta( qaybka) wax ogyihiin.

Qalbiga cudurada noocaas ah wax ka qaba wuxuu u baahanyahy in si dhakhso ah loo dabiibo oo towxiidka lagu qulaamiyo si aafada shirkigu uga baxdo oo uu daahir u noqdo.

   Sidoo kale qalbigu wuxuu u baahanyahay in lagala tacaalo qasadka iyo niyada xun sida ikhlaas darrada, is tustuska, iyo ha lagaa sheegada, kuwaas oo camalka qofka ka dhiga waxba kama jiraan aan caaqibo lahayn, qofka muslimka ahna waxaa la gudboon inuu niyadiisa saxo bisha ramadaan ee qalbigu qoyanyahay, maxaa yeelay shay walba markuu qoyanyahay ee uu jilicsanyahay ayay toosintiisu sahlantahay marka uu qalalanyahay ama qalafsanyahayna waxaa dhacda inuu jabo haddii la damco in toosiyo.                  Cudurada halista ah ee qalbiga baabi’ya waxa ka mid ah xasadka,iyo xiqdiga loo qaado qofka muslimka ah kuma sii jirto haddii uu saaxiib ama qaraabo yahay, qofka mulimka ahna kuma habboona in qalbigiisu qashin qub noqdo lagu uruuriyo intii reer xumaysa, waana in lga ilaaliyaa inuu noqdo bahala galeen madow oo daxaleystay.                     Waa fool xumo in qofka muuqaal ahaan nadaafadi ka muuqato jidhkiisa iyo dharkiisaba, qalbigiisana aan waligii laga nadiifin wixii qashin ahaa ee galay ilaa waagii uu dhashay, waxaana mudan in colaadda, karaahada, ciilka iyo hurgumada sifiican maanta oo kale qalbiga looga tirtiro (delete) lana baabi’iyo dhammaanba faylashii ay qashinkaasi ku jireen, si qalbigu u iftiimo xaqana ugu fahmaysto.          Qofka muslimka ahi waa inuu laabtiisa dhaqaa bisha ramadaan oo uu iska cafiyaa ciddii ay wax dhex mareen ilaahayna waa inuu ku baryo ducadii nabigu ilaahay ku baryi jiray “ ilaahayoow qalbigayga huqdiga ( xiqdiga) ka siib”.         

Qalbi saafinamada iyo inaan qof muslim ah xumaan loo haynin waa camal ka mid acmaasha lagu helo jannada ilaahay, sida laga wariyay cbdullaahi ibnu camr ibnil caas nabiga ayaa sheegay صلى الله عليه وسلم in uu masjidka soo gali doono nin ahlu janno ah ka dib waxaa soo galay nin qoyaan weyso ka muuqdo, cabdullaahi ayaana ninkii gurigiisa habeenno ula hoyday bal si uu ugu kuur galo waxa uu jannada ku mutaystay, haddii uu u fiirsadayna kuma uusan arag soon ama salaad uu is yidhaahdo way badantahay markaasuu waydiiyay, waloolow nabiga ayaan maqlay isaga oo sheegay inaad ahlu janno tahay camal badanna iigama kaa muuqdoee maxaad ku heshay, markaasuu ugu jawaabay camal intaa aad aragtay ka badan ma hayo laakiin habeenkii waxaan hoydaa aniga oo aan qof muslim ah laabta waxba ugu haynin, cabdullaahi ayaa markaas yidhi waa taas midda aan la gaadhi Karin.

Si aad khayrkaas  u gaadhid xalay dhalay ka noqo wax alle wixii aad xumaan u kaydisay qof muslim ah o walaalkaa ah maantana fursad baad haysataaye yayna ku dhaafin oo qashinka iska qub.

 Aragtida Qaraalkan waxaa leh Qoraaga Magaciisu ku Saxiixan yahay

Xasan Maxamad Ibraahim

xasanyare@msn.com

Iska daa Qiiqinta Sigaarka

  Qormadan qaybteedii 1aad waxaan kaga soo hadalnay in ilaahay qofka muslimka ah ku caawiyay Bisha Ramdaan waxyaabo u sahlaya inuu naftiisa wax ka baddalo ama uu iska saxo caadooyinka khaldan ee muddada badan la socday, Qormada Qaybteedii danbena waxaan kaga hadalnay iska joojinta maandooriyaha qaadka, qaybta labaadna waxaan kaga hadlaynaa iska daynta sigaarka. 

Sigaarku waa sun dilaa ah oo soo caan baxday qarnigii 16aad, wuxuuna sababaa cudurro ka badan 23 cudur oo halis ah oo ay ka mid yihiin:- kansarka sanbabada,midka hunguriga,bishimaha,carrabka, cirridka, bankariyaaska,iyo kaadi mareenka.

sidoo kale wuxuu sababaa qaar ka mid ah xanuunada halista ah ee wadnaha ku dhaca, wuxuuna keenaa inay ururaan ama qallafaan xididada dhiiggu.waxaa iyana sugan in sigaarku halis ku yahay ilmaha uurka ku jira ee ay hooyadii sigaarka cabto.

Sigaarka daraaddii waxaa sanad walba dunida ugu dhinta dad dhan 5 malyan oo sababsada xanuuno ka dhasha qiiqinta sigaarka,1.2 milyan oo dadkaas ka mid ah waxay ku dhintaan shiinaha oo 350 milyan ay sigaarka ka cabbaan, 500 oo kun oo kalena  waxay ku dhintaan maraykanka, xilligii kilintonna waxaa la isku dayay in shirkadaha sigaarka soo saara la cadaadiyo si dhibka sigaarka ka dhalanyo loo xakameeyo waase lagu guul darraysatay kilintonna wuxuu habeenkii Shirkakadaha Sigaarka danbi la’aanta laga dhigay ku sheegay inuu ahaa habeen madow Taariikhda Amerika.

War bixin ay soo saartay Qaramada Midoobay waxaa lagu sheegay in la filayo in qarnigan socda ay sigaar daraaddii u dhintaan dad gaadhaya hal bilyan (milyaar).

Daraasad kale oo uu soo saaray Midowga ka hortagga cudurada sanbabada ku dhaca waxaa isagana lagu sheegay in la filayo sanadkan 2008 in dadka sigaarka cudurada ka dhasha u dhimanaya gaadhi doonaan ilaa 6 malyan halka ay sanadkii 2000 ka ahaayeen 5 malyan.

Waxaan galay Isbitaal ku yaalla Dimishiq oo la yidhaahdo ( Almujtahid) oo lagu sameeyo qalliinada sanbabada dhammaan dadka jiifay ee la qalayay sigaar baa sababta lahaa marka laga reebo hal nin oo toorri la galiyay.

Khatarta caafimaad ee sigaarku leeyay ma aha sheeko qarsoon waana tan keentay in shirkadaha sameeya lagu khasbo inay si muuqata ugu qoraan baakidka dushiisa in sigaarku caafidkaaga halis ku yahay.

Dhaqaale ahaan sigaarku wuu gubaa xoolaha, qofka cabbana wuxuu badaa haddii dakhligiisu yaryahay inuu baryootamo si loogu sadaqeysto wax uu sigaar ku gato maalin walbana waxaa laga yaabaa inuu qiiqiyo lacag ugu filnaan lahayd inuu cunto kaga dhargo.

Waddan ahaan ama bulsho ahaanna sigaarku khasaare ballaadhan ayuu ku hayaa dadyowga cabba, cilmi baadhis laga sameeyay shiinaha sanadkii tagay 2007 waxaa lagu sheegay in cabbidda sigaarku si toos ah u khasirtay shiinaha lacag dhan 38 bilyan oo ayna ku jirin khasaarihii ka dhashay hoos u dhaca wax soo saarka iyo shaqada.

Waxaa intaa sii dheer sigaarku waa wax qudhmuun oo qofka caadiga ahi kahanayo dhadhan ahaanna sida la sheegay khadhaadh, haba yaraatee wax nacfi ahna aan lahayn, urka ka soo baxaya qofka cabbana waxaa dhibsada cid kasta oo uu la kulmo oo aan cabbin, masaajiddana wa lagaga eed sheegtaa.

Haddaba shayga sidaas u dhibka badan wax loogu xidho oo wax tar ahna aan lahayn wax shaki ah kuma jiro inuu xaaraan maqdac ah yahay sidaaseyna fatwoodeen culimacda hadalkooda la qaban karo ee caalamka islaamku.

Haddaba walaal haddii aad ka mid tahay dadka ku baloobay sigaarka maanta fursad ayaad haysataa aad kaga go’do oo aad naftaada ku badbaadiso aakhiro iyo adduunba ee yana ku dhaafin xabbaddii kuugu danbaysayna mid kale ha ku darin baaqiga kuu hadhayna jajabi oo gub, illeyn go’aan baa lagu meel maraaye.

Walaal haddii aad maalintii oo dhan ka Af xidhnayd oo aad naftaadii ka adkaatay adiga oo ilaahay arrintaas ku raalli galinaya ma habeenkii baad ku dari wayday ka dibna ma Ramdaan oo dhan baad is raacin wayday, haddiiba aad bil dhan ka maqnaydna maxaa sharkiisa dib kuugu celinaya maabad cowda u goysid oo lacnadna ka sii daba tuurtid?.

Walaal soo dhib iyo ciil kuguma hayso sida geedkan qudhmuuni kuu cabiidsaday sow isma nacdid  markaad meel walba ku aragto sigaar lama ogola, sowse aad isulama yaabtid markaad barafka ama roobka da’aya u baxdid inaad sigaar cabto darteed, maxaa dullinimadaas kugu qabtay maad naftaada cadaawahan ka xoreysid?.

Waxay ila tahay inaad ka nasatay maalinta soon qiiq hooggii aadna aragtay raaxada iyo sharafta ay leedahay iska daynta geed qaaqlahaas, sow haddaba kulama gudboona inaad laabta ka goyso, oo aad naftaada iyo ehelkaagaba uga turto suntiisa?

Gabagabadii aad baan ugu rajo weynahay inaad ka faa’iidaysan doonto Bisha Ramadaan oo dalaaq aan rujuc iyo rajacba lahayn ku furi doontid sigaarka Iyo Tubaako iyo Aabeheedba.

Aragtida Qoraalkan waxaa leh Qoraaga ku saxiixan.

Allaah ayaa mahad iska leh bishan Ramadaan ka fadilay bilaha kale, walibana nagu galadaystay inuu ku khaas yeelay habeenka Qadriga oo ka khayr badan kun bilood, Nabadgelyo iyo naxariisna korkiisa ha ahaato Nabigeenii suubanaa Muxamed iyo dhamaanba asxaabtiisii …

Walaalhayga muslimka ahoow waxaan halkaan idiinku soo gudbin doonaa kalmado ku saabsan habeenkaas barakaysan ee Laylatul qadriga…

Allaah subxaanahu watacaalaa waxaa uu quraanka ku yiri  ” Waxaanu soo dejinay Quraanka habeen barakaysan, Anagoo abidba u digayna aadanaha ” Suuradda Al-dukhaan , aayada 3 aad.

Waxa kaloo Allaah suuradda Al-qadar  ku leeyahay ” Waxaan soo dejinay Quraanka habeenka Laylatul-qadriga,  oo maxaad ka ogtahay waxa uu habeenka qadarku yahay , Habeenka qadarku wuxuu ka khayr badan yahay Kun habeen, Waxaa soo dega habeenkaas Ogolaansho rabigood xagiisa ah  malaa’igta iyo Jibriil oo sida xukuno oo dhan, nabad iyo samaan xag Alle ka timid ayaa habeenkaas jirta illaa iyo inta waagu ka baryayo”.. Suuradda Al-Qadri

Qadriga waxaa loola jeedaa sharaf iyo waynayn, ama waxaa loola jeedaa qadarid iyo wax jaangoyn, maxaa yeelay habeenkaasi qadarku waa habeen sharaf leh oo weyn, Allaahna wuxuu qadaraa waxa ahaan doona sanadkaas, wuxuuna jangooyaa umuurihiisa xikmmadda ku salaysan.

Suuraddan waxay noo cadaysay fadliga faraha badan ee ku soo arooray habeenkan, kuwaasoo kala ah sidatan  :-

1.- In Allaah uu soo dejiyay habeenkaas Qur’aanka kariimka ah oo ah hanuun loogu talagay basharka, waana kii ay ku gaari lahaayeen liibaantooda Aakhiro iyo Adduunba.

2.-Isticmaalka la isticmaalay qaabka su’aasha iyo calaamada la yaabka oo muujinaysa qiimihiisa, ” Maxaad ka taqaan waxa uu yahay habeenka qadrigu?!!!!!

3.-In ay ka khayr badan tahay 1000 ( KUN )  habeen

4.-In malaa’igtu soo dagayso habeenkaas, iyagoo wada khayr, naxariis iyo barako

5.-In uu yahay habeen nabadgalyo, taasoo laga dheehanayo in addonka Allaah ee daacada si wacan u guta uu ka badbaadayo cadaabka iyo ciqaabta Allaah

6.- In Ilaahay uu ku khaas yeelay habeenkaas suurad dhan oo illaa qiyaamaha la akhrin doono.

Haddaba maxaa kula gudboon in aad samayso ?…

Walaalayaal waxaa arin haboon ah in qofka muslimka ahi ku dadaalo daacada iyo cibaadada Allaah habeenkaas gaar ahaan iyo guud ahaanba bishan barakaysan si uu fursadahaas qaaliga ah uga faa’iidaysto. Sida Abuu Hurayra ( ALLaha ka raali noqdee uu ka wernayo Nabigeena (NNKH) wuxuu yiri : Qofkii cibaado u istaaga habeenka qadriga, isagoo Alle ka cabsi iyo rumayn uu Allah rumaysan yahay u samaynaya, islamarkaana Allaah ajar ka dalbaya, waxaa loo dhaafaa dunuubtisii uu hormarsaday ”

Waa goorma habeenka Laylatul-qadriga ?

Habeenka uu yahay  waxaa ka jira dhowr qowl oo kala duwan, hase yeeshee sida ku cad axaadiista Nabiga (NNKH) waxaa uu ku jiraa 10ka habeen ee danbe, xikmadna looga qariyayna waxa weeye si aanay muslimiintu isu dhigan oo cibaada ku dadaalaan 10ka danbe ee  Ramadaan.

Nabiga(NNKH) waxaa uu yiri: ” Ka raadsha Laylatul qadriga 10ka danbe, ama sagaalka danbe” Waxaa weriayay Muslim.

Xadiis kale ayaa uu Nabigu (NNKH) ku yiri: ” Ka raadsha Laylatul-qadriga 10ka danbe, haddii hurdo idinka qaalib noqoto, yaysan kula tagain 7-da danbe” waxaa weriyay Imaamu Axmed, Sheekh Albaanina wuu saxiixiyay.

Waxaa jira sida uu werinayo Muslim in C/laahi Ibnu Cabaas uu sheegay in ay tahay 27ka, sidoo kale Ubay ibnu Kacab uu ku dhaaran jiray in ay tahay 27ka.

Sidoo kale waxaa jira aqwaasha qaar tilmaamaysa inuu guurguuro oo habeenada tirada isdheer midkood uu yahay.

Isku soo wada duub oo waxaa haboon in qofka muslimka ahi aanay dhaafin cibaada 10kaas habeen, waa fursad qaali ah, waana waqti kooban, Allaah mooyaane cid kale oo og ma jirto habenkaas uu ku beegan yahay ee saxda ah, sidaa awgeed ka faa’iidayso 10kaas habeenba oo yaanay ku dhaafin, waayo haddii Allaah ku waafajiyo waxaad la mid tahay qof cibaadaysanayay 1000 habeen oo u dhiganta 83 sano iyo afar Bilood.

Hadyigii Nabiga ee Cibaadada Habeenkaas :

1.- Sida Caa’isha(Allaha ka raali noqdee) warinayso , marka 10ka danbe la galo, Nabigu(NNKH) guntiguu giijisan jiray oo loola jeedo cibaada ayuu u diyaargaroobi jiray oo haweenkiisa wuu ka dheeraan jiray, si uu cibaadada ugu faaruqo.

2.-waxaa uu ku noolayn jiray habeenkiisa salaad (Tahajud ), adkaar, quraan akhris, danbidhaaf weydiisasho, iyo ducaba.

3.- Ehelkiisa iyo reerkiisaba wuu ka jafi jiray hurdada, taas oo ku tusinaysa qiimaha uu habeenkaas leeyahay iyo sidii uu Nabigu (NNKH) ugu dadaali jiray.

4.- Wuu ictikaafi jiray Nabigu (NNKH), asxaabtiisuna way la ictikaafeen isaga iyo gadaashiisaba ( Cashar gaar ah ayaan kaga hadlaynaa ictikaafka ).

Haddaba walaalaheyga muslimiinta ahoow ku dadaala ka faa’daysashada habeenkaas, wallaahi waa fursad qaali ah haddii uu Allaah ku gaarsiiyo, waana arin laga naxo in aad ka faa’idaysan wayso khayrkaas, qofkii laga xarimo khayrkeedana waa mid shalwaday oo ay u dhamaatay. Ilaahay waxaan ka baryaynaa inuu naga dhigo kuwii uu gaarsiiyo habeenkaas , kana faa’iidaysta oo waafaqa hadyigii Nabiga(NNKH) ee uu habeenkaas samayn jiray.

waxaa soo diyaariyay Abuu C/raxmaan , C/rasaaq Sugulle Muxamed.

wixii nasteexo  ama sixid ah ku soo hagaaji.

Abdirazaks@hotmail.com     ama sugulle3@yahoo.com.

 Aragtida Qoraalkan waxaa leh Qoraaga ku saxiixan.

Allaah aya mahad iska leh ,Nabigeenana  nabadgelyo iyo naxariisna korkiisa ha ahaato. Waxaan ilaahay ka baryaynaa inuu noo fududeeyo cibadada Ramadaan, nagana dhigo kuwii ku dadala hadyiga Nabigooda NNKH ee cibadadan iyo qiimaha leh.

Ilaahay wuxuu nagu waajib yeelay inaan cilmiga diinta barano, waliba waxyaabaha daruuriga ah ee ku salaysan arkaanta Salaadda, iimaanka iyo dhamaan wixii ku xeeran nolosha qofka muslinka ah. Haddii waxyaabaha qaarkood uu ishkaal ama mugdi kaa galana ilaahay wuxuu nagu towjiihiyay qur’aankiisa inaan weydiino dadka uu ku tilmaamay ”Ahlu dikriga ” oo ah culimada rabaaniyiinta ah ee dadka u sheega wixii ku sugan kitaabka rabbi iyo sunada Nabiga NNKH.

Nabigu NNKH sida ku cad xadiis uu werinayo Muslim, wuxuu nooga digay fatwada ay soo tuurayaan dadaka juhaasha ah , wuxuuna yiri ” Ilaahay cilmiga diinta ah tirtiri maayo oo culimada laabteeda laga bixin maayo, ee cilmiga iyo culimadaba waa la isla qaadayaa ( yacnii culimadii baa dhiman ), illaa uusan ka soo harin wax caalim ah, dadkuna markaa ay culimo ka dhigtaan kuwo jaahiliin, oo ay markaa wax weydiiyaan , iyaguna ay ku fatwoodaan cilmi la’aan, oo markaa ay baadiyoobaan , dadkiina baadiyeeyan”!!!!.

  Waxaa baryahan soo baxay rag la maga baxay in ay wadaan ama ummaadda u sidaan manhaj ay u bixiyeen ”manhaju taysiir” ama manhajka wax fududeynaya. Kuwaasi waxaa ay fursad u noqdeen dad uu imaanku ku daciifay nafafyaalkooda oo donaya in diinta oo dhan loogu fatwoodo sida ay naftoodu jeceshahay. Walaalayaal diintaan wey fududahay oo Allaah baa fudueeyay sida uu noogu sheegay qur’aanka: ” Ilaahay wuxu idinla dooni fudayd, idinlama doonayo dhib ”, ” Ilaahay diinta wax dhib ah idiinkama yeelin”, haddaba haddii Allaah uu saas leeyahay maxaa dhiman oo la raadinayaa.

Haddaan mowduuca u soo daadego waxaa baryahan danbe soo baxay , waliba wadamadan galbedka iyo Yuruba in aad loo raadinayo in salaadihii, soonkii iyo cibaadadii la fuduaysto, iyadoo marmarsiinyo laga dhiganayo waan shaqaynaa, waqti uma hayno, xilligii salaadaha iyo afurka ee Ramadaanka ayaa dheer IWM. Sidoo kale waxaa iyana soo baxady su’aal caan ku noqotay afka dadka oo ah : Imtixaan dheer ayaan galayaa, markaa ma soomi karo.

Ilaah baan idinku dhaarshee ma khayr daro ka xun baa jirta oo qofka lagu imtixaano inuu adduunyo darteed aakhiradiisa u dhaawaco oo u kala dhantaalo?!! waxay ila tahay tani inaanay u baahnayn jawaab ee qofka muslinka laga doonayo inuu isdaba qabto oo naf iyo cadaowga shaydaan la dagaalamo.

Culimada islaamka ee rabaaniyiinta ah markii la weydiiyay suaasha hore ee ahayd see la yeelayaa xilliga Ramadaanku uu soo galo xagaaga oo wadamadan reer galbeedku  uu afurku dheeraanayo, waxay ku jawaabeen in la soomayo marba haddii la kala saari karo qoraxda dhicitaankeeda ama habeenka iyo maalinka. Sidaasina waxaa fatwooday lajnada daa’imka ah ee fataawaha ee Sucuudiga.

  Sidoo kale arinta oranaysa  : shaqo adag baan ku jiraa, imtiixan baangalayaa, wax xujo ah ma ahan, mar la weydiiyay Sheekh Cuthaymiyiin aad buu radiyay, wuxuu sheegay in aanay ahayn xujo , lana isku xiri karin cibaadada iyo waxyaabahaas oo kale.

Haddaba waxaan leenahay soomaalidu waxay ku maahmaahdaa ” Nin tuur leh suu u seexdo isaga yaqaan”.. adigaa yimid dhulalakan reer galbeedka ah, Allaah wuxuu kaa donayaa cibaadadiisa inaad u gudato suu kuugu waajibiyay, markaa waa inaad u gutaa suu kuugu tala galay. iskana ilaali fataawaha ay soo tuurayaan dadaka qaarkood.

Ilaahay talo saaro , addunyo darteedna ha u dayacin aakhiradaada, inta aad awood hayso oo ilaahay ku siiyay caafimaad ka faa’iidayso waqtigaaga, kuna dadaal cibaadada Allaah.

Waxaa qoray: – C/rizaaq Sugulle M. (Abu-cabdirahman)

E-mail: abdirazaks@hotmail.com

Golaha Ducaada Soomaalieed

E-mail:daaciga@hotmail.com

  Aragtida Qoraalkan waxaa leh Qoraaga ku saxiixan

Nabiga (NNKH) waxa hadyigiisa ka mid ahaa inuu ictikaafi jiray 10 maalmood oo ka mid ah Ramadaan, sida uu warinayo Muslim, Saxabiga la yiraahdo Abii saciid Al-khudari waxaa uu yiri : Nabigu wuxuu ictikaafay 10ka ugu horeeya ee Ramadaanka, haddana wuxuu ictikaafay 10ka dhexe markaa dabadeed ayuu Nabigu (NNKH) yiri : ”Waxaan ictikaafay 10ka hore anoo raadinaya habeenkaas Qadriga, markaasaan haddana ictikaafay 10ka dhex,markaasaa la ii yimid oo waxaa la igu yiri : Waxaa uu habeenkaasi ku jiraa 10 ka danbe, ee qofkii doonaya inuu ictikaafo ha ictikaafo 10kaas danbe”.

waxaa kaloo Bukhaariga ku sugan  in Sanadkii uu geeriyoonayay Nabigu ictikaafay 20 cisho.

Maxaa loola jeedaa Ictikaaf :

waa in qofku uu ka fogaado oo ka dhex baxo dadka si uu ugu firaaqoobo daacada Allaah, isagoo ku gudaya masjid ka mid ah masaajida Allaah, raadinayana fadligiisa iyo abaalmarintiisa iyo inuu haleelo habeenkaas Qadriga.

Maxaa la gudboon Qofka ictikaafka ku jira :-

Waxaa la gudboon qofka ictikaafka ku jira inuu ku mashquulo Qur’aan akhris, dikriga Allaah. salaad iyo cibaado oo dhan. waana inuu ka fogaado wax kasta oo aan qiimo ku fadhin oo sheeko addunyo ah, dhibse ma laha in uu wax xooga sheeko banaan la qaato ehelkiisa ama dadka kale, taasoo ah hadal maslaxo ku jirto. Safiya hooyadii Mu’miniinta (Allaha ka raali noqdee) waxay tiri : Nabigu (NNKH) wuxuu ahaa mid ictikaaf ku jira, markaasaan ku soo booqday masjidka habeen ka mid ah habeenadii uu ictikaafka ku jiray, cabaar baan u soo sheekeeyay, dabadeedna waan ka soo tagay oo u soo dhaqaaqay xaggii aqalkayga, nabiguna wuu ila istaagay ”. waa Mutafaq

Waxaase ka xaaraan ah qofka ictikaafka ku jira inuu u galmoodo xaaskiisa iyo wax kasta oo hordhac u ah arintaas, sida : dhunkashada, taa-taabasho shahwo ku dheehan tahay, waayo Allaah( Subxaanahu wa tacaalaa) wuxuu ku leeyahay kitaabkiisa ” Ha u galmoonina xaasaskiina, idinkoo ku jira ictikaafka ”.

Sidoo kale masaajidka kama bixi karo , laakiin haddii jirkiisa qaar uu ka bixiyo dhibi kuma jabna, waxaana u daliil ah xadiiskii Caa’isha(Allaha ka raali nodee) waxay tiri : Nabigu(NNKH) waxaa uu ahaa mid madaxiisa ka soo bixiya masjidka isagoo ictikaafsan, markaasaan u dhaqi jiray madaxa, anigoo caado qaba.

Sheekh Muxamed Al-cuthaymiyiin ( Allaha u naxariistee ) wuxuu ku leeyahay kitaabkiisa loogu magac daray ”MAJAALIS SHAHRI RAMADAN ” : Ka bixitaanka uu qofka muctakifka ahi ka bixayo masjidka dhamaan jirkiisa waxaa loo kala qaadayaa 3 qaybood:-

1.- U bixid arin lama huraan ah dabci iyo diin ahaanba, sida kaadi iyo saxaro. weeso, janaabo ka mayrasho IWM, ama sidoo kale cunto iyo cabitaan, arimahaas waa ay u banaan yihiin inuu u baxo, haddii uusan ka heleynin masjidka dhexdiisa, laakiin hadday u suuragal tahay inuu ka helo masjidka oo arimahaas oo dhan uu ku gudan karo masjidka dhexdiisa ma baxaayo, sida masjidka oo leh meelo lagu qubaysto ama weeseysto, ama uu heli karo cid cuntada ugu keeneysa masjidka, markaa bixitaan waa ka mamnuuc.

2.- U bixitaan arin daaco ah , aanse ku waajib ahayn sida : booqasho qof jiran, Jinaaso uu raaco IWM. arimahaas uma baxayo oo ma samaynayo illaa inuu ku shardiyay markuu ictikaafka bilaabayay mooyaane, tusaale ahaan: waxaa jira qof qaraabo ah oo xanuunsan , uuna qofkan muctakifka ahi aad u jecel yahay inuu soo booqdo, amaba uu ka baqayo in uu dhinto intuu ictikaafka ku jiro, markaa wuxuu shardinayaa marka uu bilaabayo ictikaafka inuu u bixi doono booqashada qofkaas, sidaa darteed wax dhib ahi kuma jabna bixitaankaas.

3.- Inuu u baxo arin ka hor imanaysa ictikaafka, sida inuu u baxo wax soo iibsasho ama wax beecin, xaaskiisa oo uu soo jamaaco ama u tago, inuu la soo baashaalo IWM, arimahaas lama samaynayo, loomana shardinayo ictikaafka, waayo maba la ogola inta lagu guda jiro ictikaafka , waana arimo ka horimanaya macnihii iyo ujeedadii ictikaafka.

Sidaa awgeed  waa arin khalad ah sida ay yeelaan dadka qaar ictikaafka ku jira oo habeenka ciidu soo dhowdahay u baxa in ay dharkii ciidda soo gataan, waayo macnihii bay ka hor iman, waxaana haboon qofku inuu diyaarsado dharkiisa ciidda iyo holwlaha ciidaba intaan la gaarin 10ka danbe.

Wuxuuna ictikaafku dhamaanayaa oo ku egyahay marka lagu dhawqqo ciidda oo la xaqiijiyo in bishii Shawaal ay curatay.

Abuu C/raxmaan , C/rasaaq Sugulle Maxamed.

E-mail: abdirazaks@hotmail.com.

Goloha Ducaada Soomaaliyed      daaciga@hotmail.com.

Aragtida qoraalkan waxaa leh qoraaga ku saxiixan.

Timirtu waa miro barakeysan oo Nabiguna NNKH noo dar daarmey in aanu ku bilowno marka aanu afureyno, waxaana laga wariyay Nabiga in uu yidhi:”markii Qofkiin afurayo ha ku bilaabo Timir, maxaa yeelay Barako ayaa ku jirta, haddii aanu helaynina Biyo haku afuramo,maxaa yeelay waa daahirnimo”. 

Anas, Alle haka raali noqdee waxaa laga wariyay in uu yiri Nabigu waxa uu ahaa mid ku afura inta aanu Tukan ka hor, dhowr xabo aa Rudhab ah, hadii uu waayana Timir, hadii kale dhowr cantoobo oo biyo ah. 

Waxaan shaki ku jirin, in Sunada wanaagsan ee Nabigu NNKH noo jideeyay ay ku lifaaqan tahey talooyin Caafimaad iyo Fawaa’id kalaba, maxaa yeelay Nabigu cunida Timirta waxa uu ka doortey cunooyinkii kale oo dhan Faa’idada Caafimaad ee ku jirta owgeed, mana aha oo keliya in dhulka saxaradaha ah ee ay ku noolaayeen ka baxdo. 

Marka Qofka Soomani cunida Timirta uu ku af bilaabo, waxaa diyaar garoobaaya xubnaha Jidhka oo dhan, gaar ahaan Xubnaha dheef shiidka sida Caloosha oo u baahan in wax jilicsan lagu bilaabo, Qofka Soomanina baahi weyn ayuu u qabaa marka uu afurayo in uu helo wax macaan oo si dhakhso ah Jidhka oo dhan ugu  baahaya, si gaajadii heysay uga bi’iyo sidoo kalena biyahu waa u muhiim wakhtigaas. 

Walxaha Cunadu ka sameysan tahey waxa ugu dhakhsiyo badan in si sahal ah ula fal galaan Dhiiga waa kuwa Sonkorta ka sameysan, gaar ahaan kuwa Sonkortoodu khafiifka ay tahey,maxaa yeelay Jidhku waxa uu awood u leeyahey in kuwaas uu si dhakhso u qaato daqiiqado yar gudahood, gaar ahaan xilliyaga Calooshu ay madhan tahey sida xaaladaha Soonka oo kale. 

Haddii marka aad rabto in aad hesho waxa kaa gooya Haraadka iyo Gaajada waxa ugu muhiimsan ee ay tahey in aad ka raadiso waa walax ka sameysan Macaan oo hadana aad ka helayso Biyo, marka waa Rudhabka ama Timirta. 

Baaritaano Cilmiyeed oo dhanka Sayniska ah oo lagu sameeyay Timirta waxaa la ogaadey in (70-75)% ay ka sameysan tahey Sonkor, (20-24)% ay ka sameysan tahey Biyo, (2-3)% ay ka sameysan tahey Borootiin, 8.5% maadooyin kale, sidoo kale ay ku jirto in yar oo Dufan ah, arintaas oo qeyb muhiim ah ka ah Caafimaadka Qofka.

Baaritaanakii Cilmiyeed ee lagu sameeyay Timirta waxaa la soo ogaadey:-

1.      In cunidda Timirta ama Rudhabka marka la Afurayo uu Jidhka uu siyaadinayo Nisbo weyn oo ah maadada Sonkorta ah taas oo uga soo kabanayo hoos u dhaca sonkorta ee Jidha, sidoo kalena uu fir fircoon gelinayo.

2.      Calooshii banaaneyd ee baahneyd waxa ay awood u yeelaneysaa in ay qaadan karto maadooyinkan ka sameysan Sonkorta khafiifka ah, walibana si deg deg ah uu dheef shiideysa si isla markiiba Dhiga ula fal galaan.

3.      Timirta iyo Rudhabka maadaama ay ka sameysan yihiin maadooyin Sonkor khafiif ah, waxa ay sahleysaa in calaasho si sahal ah u ridiqdo, maxaa yeelay saddex meelood labo meel maadooyinka sonkorta ah ee ku jira Timirta waa kuwo aad u khafiif ah, arintaas oo keeneysa in muddo yar gudahood Dhiiga la falgasho.

4.      mar hadii Rudhabka iyo Timirtaba ay ku jiraan Nisbo badan oo Biyo ah, taasi waxa ay keeneysaa in Jidhku uu ka maarbo in uu qaato in badan oo Biyo ah marka uu Qofku afurayo.

 W/D: – Maxamed Maxamuud Axmed 

  Email: – mullah40@hotmail.com

Aragtida Qoraalkan waxaa leh Qoraaga ku saxiixan

Allaa mahad dhamaanteed leh, nabadgelyo iyo naxariisna korkiisa ha ahaato Nabigeena Muxamed, Walaalayaal Ilaahay wuxuu ummadan Nabi Muxamed ku galadaystay nimcooyin aad u fara badan oo aan ummadihii hore la siinin, xilliyo khayreed fara badan oo isdabayaal, waxaana Ilaahay uu xilliyadaas u jideeyay xikmado fara badan oo ay ugu horeyso in lagu kala saaro sidii ay ummaddu kharka ugu dadaalayso.

 Bisha Ramadaan ee nagu soo fool leh waxaa ay ka mid tahay khayraadkaas uu Alle na siiyay,waxaana hor socda baaqii uu nabigu NNKH noo sheegay ” Kii khayr raadiyoow kaalay, kii shar wadowna naga joog, Allena wuxuu ka xoreyaa naarta dad fara badan ”

Waa bishii Allah ee weyneyd,waa mawsimkii sanadlaha ahaa ee nafta hufayay, tababaray, islamarkaana u sahlayay in ay kasbato khayraadka.

Walaalayaal in aad Ramadaan gaarto si aad u soonto waa nimco aad u weyn, Allaah baan idinku dhaarshaye immisa qof baa haatan qabriyada ku jiray oo ku taamayay in ay Ramadaanka gaaraan si ay u soomaan?!!.. haddaba su’aashu waxay tahay see baa kula gudboon in aad Ramadaan u soo dhaweyso?, maxaase kula gudboon in aad samayso?!

Bishani waa bishii Qur’aanka, waa maydaankii Dadka Janada shaqaysanay, waa bilicdii sabanka, waxaa qofka Muslimka la gudboon inuu ku qaabilo soo dhoweyn tan ugu saraysa oo ay ka mid tahay : Quraa’nka oo la akhriyo, aadaabta Soonka oo lagu dadaalo, Salaadaha oo Masjidka iyo Jamaacada lagu tukado, Taraawiixda iyo Tahajudka oo lagu dadaalo, Sadaqada iyo Zakada oo la bixiyo, xaaladda dadka dhibaataysan ee masaakinta iyo fuqarada oo lala socdo.

” Qofkii sooma Ramadaan isagoo Allah rumaysan, ajarna ka sugaya, ilaahay wuxuu u dhaafaa dunuubtii uu qofkaasi hore u galay ” . Waa cibaadada kaliya ee Allaah uu isagu isu tiiriyay, sidaa darteed buu isagu kaa abaalmarin ee ku dadaal cibaada.

waxaa ka mid ah waxyaabaha uu Allah u jideeyay Soonka in nafta la xakameeyo  oo laga reebo shahawaadka, in naftu ay ka kor noqoto waxyaabo badan oon macno ku fadhin oo ay u hanqaltaagayso, si kale marka loo dhigo waxaa lagu tilmaami karaa soonku inuu yahay saadkii ruuxda iyo raaxadii qalbiga. Waa arimo keeni kara oo mudan in qofka muslimka ahi uu ku farxo imaanshaha bisha Ramadaan, islamarkaana ay kuwa khayrka raadinayaa ku tartamaan.

Iska ilaali Walaakayga Muslimka ahoow ama Walaashayda Muslimadda ahaydeey in bishan Ramadaan aad ku qaabisho  cunto oo la cuno , soo jeed aan macno ku salaysnayn, hurdo aan lagaba kacayn iyo ganacsi lagu mashquulay oo wax walba ku dhaafiyay.

Maadaama bishan ay tahay bishii danbi dhaafka, bishii naxariista, bishii naar iska xoraynta, waxad isku daydaa inaad ka mid noqoto ( Allaah Ha  Nagu Daree) kuwa uu Alle ka raali noqday, iyaguna Alle ka raali ah, kuwaasoo ku qaabilay bishooda Ramadaan sidii ay u xoojin lahaayeen xiriirka ka dhexeeya iyaga iyo Rabbigood. Maalinkii waxay u nool yihiin sida nolosha geesiyaasha ku jira jihaadka Allah dartiis, habeenkiina waxay ku qaataan salaad iyo macaanka la fiqida Allah xilli ay dakoo dhami hurdaan.

 Walaalayaal bishii wey timid ee u diyaar garooba oo ku dadaala cibaadad Allah, mas’uuliyad weyn buu Allah ku saaray markii uu ku gaarsiiyay bishan, waxaadna ogaataa in aakhiro xisabtan dhab ahi yaalo.

Saxaabiga jaliika ah Abuu Dar ayaa u dardaarmay qaar ka mid ah saaxibadiis oo wuxuu ku yiri :” Safarka qiyaame waa mid aad u dheer, ee hore u qaata wax idin ku haboon oo wax idin tara, waxaad soontaan maalin kulayl daran uu jiro, si aad uga badbaadaan kulaylka daran ee jira maalinka la isa soo saarayo, Tukada laba rakco xilliga habeenkii ah ee gudcurku jiro si aad uga badbaadaan mugdiga Qabriga, wax sadaqaysta oo si hoos ah wax ula bax si aad u badbaadaan  maalinka dhibka darani uu jiro ”.

Axnaf Ibnu Qays ayaa maalin waxaa lagu yiri : Nin oday ah oo gaboobay baad tahay, soonkuna wuuu ku tabar yarayn ee maad iska dayso , wuxuuna ku jawaabay : ” Waxaan ahay nin u diyaargaroobaya safar dheer, in lagu sabro daacada Allah ayaa iiga fudud inaan ku sabro naarta”

Ilaahay waxaan ka baryaynaa inuu na gaarsiiyo Bisha Ramadaan oo uu na waafajiyo khayr iyo cibaado sida uu u jecel yahay in loo guto oo uu ka raalli yahay.

Waxaa qoray:

C/rizaaq Sugulle M.

Abu-cabdirahman

E-mail: abdirazaks@hotmail.com

Goloha Ducaada Soomaaliyed      daaciga@hotmail.com Aragtida qoraalkan waxaa leh qoraaga ku saxiixan

Bisha Ramadaan waa moosin lagu ururiyay cibaadooyin badan oo Soon, Salaad, Sadaqo,Quraan akhris iyo cibaadaad kaleba leh, Ilaahayna wuxuu inoo sheegay in xikmadda arrintaas ka danbaysa ay tahay in dadku alle ka cabsi kasbadaan: ( ياءيها الذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب على الذين من قبلكم لعلكم تتقون)

Alle ka cabsigana waxaa lagu macneeyay inuu yahay in qofku la yimaaddo wixii ilaahay ku waajibiyay ama amray kana tago wixii laga xaaraameeyay ama laga reebay.

Si ay haddaba qofka Muslimka ah ugu fududaato inuu naftiisa wax ka baddalo bishan ramadaan ama taqwo u siyaadsado ilaahay wuxuu ku cawiyay arrimo ay ka mid yihiin:

 ·        waxaa bishan la xidhxidhay shayaadiintii gaamurtay ee dadka luminaysay.

·        Waxaa la layliyay naftii inta badan shahawaadka ku mashquulsanayd ama u hanqaltaagaysay ka dib markii la gaajaysiiyay lana oomiyay maalintii oodhan, arrintaasina waxay keenaysaa inay naftu u nuglaato in wax laga toosiyo lagana gooyo dhaqamada aan fiicnayn ee ay soo caadaysatay Ramadaan ka hor,  illeyn gees lo’aad kulaylkaa lagu gooyaa birna markay kululaataa la qalloociyaaye.waxaa intaa dheer qofkii balwad ku jirrabnaana khasab baa lagaga joojiyay wuxuuna si dhab ah u arkayaa inuusan balada u baahnayn iskana dayn karo.

·        Waxaa naftii lagu qooyay cibaadaad kala duwan oo ka siyaadsan kuwii waajibka ahaa  sida Salaadda Habeenkii, Quraan akhriska, iyo Sadaqaadka aan waajibka ahayn iwm. Arrintaasina waxay keenaysaa in naftu caadaysato wanaagga uuna u dhibyaraado, si sanadka intiisa kalena uu  qofku u sii wado mar haddii uu laqabsaday.

·        Cibaadadan waxaa laga dhigay mid dadka oo dhan laga rabo inta ay waajibka ku tahay si ay qof walba ugu fududaato maxaa yeelay  dadku  wuu isku daydaa wixii loo badanyahayna lagama hadho.

Arrimahaas iyo kuwo kaleba waxay Qofka Muslimka ah ee Ramadaan u soo galo fursad u siinayaan in hoggaanka naftiisu gacanta u soo galo si uu ugu dhufto dhinaca khayrka, waxaana la odhan karaa bisha Ramadaan waxay u egtahay bar kontorool oo dadka lagu joojinayo laguna tusayo wadda saxan si midkii wax ka khaldanaayeen isu toosiyo toobiyahana u qabsado.

Qormadanna waxaan ku soo bandhigi doonnaa si taxane ah waxyaabo badan oo ay tahay in qofku naftiisa ka baddalo ama ka toosiyo haddii wax ka khaldanaayeen, iyo waxyaabo kale oo loo baahanyahay inuu korodhsadaba:

   Iska Jooji Cunidda Qaadka    

Qaadku waa maandooriye halis ah oo bulshada Soomaaliyeed dhibaato badan ku haya xagga Dhaqaalaha, iyo Caafimaadka wuxuuna baabi’iyay qoysas badan, wuxuuna Soomaalida soo dhax galiyay dhaqammo badan oo xun xun.

Qaadku waagii hore wuxuu ku koobnaa magaalooyinka waaweyn dadka cunana qayb raga ka mid ah bay ahaayeen oo aan badnayn, haddase wuxuu ku baahay baadiyihii haweenkiina qaybo aan badnayn baa qayila oo ku sharaf iyo mustaqbalba beelay, waliba qaadku wuxuu Soomaalida kaga daba taga qurbihii iyo dhulalkii ay doolka ku tageen.

Sharci ahaan shaki kuma jiro inuu qaadku maandooriya xaaraan ah yahay oo ay nafta maalka iyo sharaftuba ku baaba’yaan, qofkii taas ka doodi lahaana waxaa tusaale ugu filan inuu arko dadka qaadka daraadiis caqligu uga tagay ee raamaystay ee inta badan aan laga waayin deegaanada qaadka aadka looga cuno.

Haddaba haddii aad ka mid tahay dadka uu qaadkaasi qafaashay ama qaatay bisha Ramadaan fursad weyn baad haysataa oo maalintii baad ka soontay habeenkiina cibaadaad kaga mashquushay, waxaadna si dhab ah u aragtay inaad ka maarmi karto oo aadan u baahnayn hanti badan oo aad ku khasiri jirtayna way kuu baaqatay, waxaa kula gudboon inaad go’aan ragannimo leh qaadato oo ah inaad maandooriyahaas baas maanta cawda u goyso oo aadan dib ugu noqan.

Bal xusuuso haddii aad ka mid ahayd kuwa qayila dhibaatada uu kugu hayay qaadku dhinaca caafimaadka, madax xanuun cunto xumo, muuqaalkaaga oo qayirmay, daamankii oo ku coodhcoodhay ilkihii oo baab’ay oo gummud madow ka soo hadhay, haddii aadan heerkaas gaadhinna waad ku socotaa haddaadan iska dayn waxaana tusaale kuugu filan dadkii kaaga horreeyay dhibaatada ay ka dhaxleen.

Xusuuso dhibaatada uu dhaqaale ahaan kugu hayay iyo sida uu wixii aad tabacdaba u baa’iyo isaga oo aan calool kuu buuxinayn baahina kaa celinayn, xusuuso sida uu kuu bahdilay ee aad isgu baddashay dawarsade aan qiimo badnayn oo dadka tuuga markaad weydo wax aad ku iibsato, bal haddana aad u sii dhuux waxa ku baday waxa sidaas kuu sharaf dilay, ma gaalaa kugu ablikaysay mise waa col aad adigu iska adkaysiisay? Maantase ma kula gudboontahay inaad ka xorowdo?

Bal miliilic sida uu xaaskaagii iyo ubadkaagii idiin kala dilay ilaa heer aadan dan ka lahayn inay qadaan iyo inay quutaan mar haddaad mijin hesho deeq iyo deyn waxaad ku keentaba, bal is weydii goorta damiirkaagii sidaas u dhintay iyo waaga aad sidaas u nacasowday, bal daraasee in arrintaasi  ka horreysay inta aadan baran geed hoogga iyo inay ka danbaysay, shaki la’aan way ka danbaysay aafaduna waa isaga ee bal kala dooro isaga iyo carruurtaada iyo xaskaaga ay assaagood ladanyihiin ee raggoodu u habrado, waxaana ku rajo wynahay inaadan marna caleen ehelkaaga ka dooranayn bishanna ay kuugu danbayn doonto inaad qaad afkaaga galiso.

Bal eeg sida aad aynigaa uga hadhay, fiiri waxa ay aqoon yeesheen waxa ay meeqaan gaadheen intii aad ku foorartay geed baaska ama aad buushashka fadhiday eed mar qaadiraysnayd marna marqaansanayd marna u qaylyaysay sidii aad u soo qaadan lahayd, bal is fiiri bulshada ma u tirsantahay mise mar hore ayaa lagaa maarmay oo laguma tabo sida baladu kuu qaadatay?

Caqligaagii Eebbe kugu mannaystay ma waxaa kula qummanaatay inaad la dagaalanto si aadan xume iyo same u kala garan? Sow ma ogid in qaadku caqliga dilayo, caqliguse sow ma aha midka aad xoolaha kaga duwantahay haddii aad la dirirto sideed dantaa u garan Aakhiro iyo Adduunba, sidee baadse aynigaa ku gaadhi haddii aad caqli ahaan ka hoos marto oo aad meel xille is dhigto, keebaa kula mudan caqligaaga iyo geedkan qalaad ee ku ba’saday?

Imisaad isku oodanteen Haweeney aan lafteedu sharaf badnayn oo qaadka iibisa imisayse kalladhka kugu dhagtay ka dib markaad kala daahday dayntii qaadka imisayse si xun kuu cayday oo aad madaxa hoodhaadhisay sidii jiis la qabtay ? sidaasina ma ku qabataa? Maxaadse gunnimadaas ku qaayibtay Ilaahay baa lagugu dhaariyaye?

Bal milicso sida geedkan baasi kuu han jabiyay ilaa aad gaadhay in waxa ku deeqaa yihiin mijin qaada oo aan waxba dhab ahaan kaga duwanayn ama ka sii xun cawska ama caleenta ay Rida carruurtaada loo lisaa cunto, goormaad Aakhiro u tabcan, oo aad Jannada meel fiican ka dagi, goormaad dantaa qabsan oo aad rag wax la qaybsan? Nin rag ahi sow kii dhihi jiray waari mayside war ha kaa hadho? Bal haddaad dhimato maxaad ka tagi oo aan ahayn inaad qaadka ruugi jirtay? Ma ku qabataa inaad noqoto mid hooyadii ku gablantay oo umaddiisa iyo qoyskiisaba inuu wax taro aan looga fadhiyin hammina ayna ku haynin?

Gabagabdii waxay ila tahay dhibaatooyinkaas iyo kuwo kale oo qofka qaadka cunaa iga ogyahayba waxay waajib ka dhigayaan in dadka qaadku xabbistay ay maanta raadiyaan sidii ay uga xoroobi lahaayeen iyaga oo ka faa’iidaysanaya bisha Ramadaan ee Ilaahay inoogu tala galay inaan nafteenna ku toosinno oo aan wax kaga baddallo.

La soco qaybaha danbe ee qormada…

Xasan Maxamed Ibrahim

xasanyare@msn.com

Aragtida qoraalkan waxaa leh qoraaga ku saxiixan

Fadliga salaada taraawiixda .

Sidaan ogsoonahay Bisha Ramadaan waxaa ka mid ah shicaa’irteeda tukashada Salaada Taraawiixda, waana salaad sunno ah  oo la tukado salaadda cisha gadaasheed, waxaana loo tukadaa labo-labo rakco, nabigana (NNKH) wuxuu xadis saxiix ah ku sheegay: ‘Qofkii tukada Ramadaan asagoo rumeysan oo xisaabsanaya Alaah aktiisa (ajirkeeda) waa loo dambidhaafaa (dambiyada yar yar, kuwa kabaairta waa in la toobadkeenaa).’  (Bukhari & Muslim).

Waxaa Sunno ah  salaadaan in lagu tukado jamaaco sida soo aroortay in uu nabiga (NNKH) tujiyey saxaabida dhoor habeen kadibna iska daayey cabsi uu ka cabsaday in lagu waajibyeelo ummadiisa. Markii la gaarey khilaafadii Cumar Bin Khadaab, wuxuu arkay dadka oo koox koox u kala tukanaya taraawiix, wuxuuna bilaawey in uu dib soo nooleeyo sunnada tukashada salaada Taraawiixda mulimiintana iskugu keenay hal imam inay kudabo tukadaan. 

Maxaa lagu aqriyaa salaadaan? 

Waxaa haboon in Bisha Ramadaan hal mar ugu yaraan lagu dhameeyo Quraanka Kariimka. 

 
Meeqo Rakaco ayey ka koobantahay Salaada Taraawiixda? 

2-Culumada qaarkoodna  waxey qabaab in ey tahay 20-rakco iyo 3-racko oo witri  ah,waxeyna u soo daliishadeen ficilkii Saxaabada –Radiya Alaahu canhum-Xilligii khilaafadii Amiirul mu’miniina Cumar iyo khilaafadii Cuthmaan.

3-Culiumada badankoodna waxey isku dayeen in ay isku keenaan  labadaan rayi oo waxey dhaheen waxaa Sunno ah  in la tukado 11-racko, qofkii ka siyaadiyana wax dhib ah kuma jiraan oo waa ay banaantahay in latukado inkabadan 11-rakco. 

Sikastaba ha ahaatee waxaa muhiim ah inuu qofka Muslimka ah e sooman uu ku dadaalo sidii uu utukan lahaa Salaada Taraawiixda inta uu awoodo, lakiin hadduu awoodo inuu la dhamaysto Salaada Imaamka taas ay fadli badantahay, sidii uu kuyiri Nabigeena (SCW) xadiis saxiix ah:”qofkii la tukada Imaamka ilaa uu ka salaamo noqsado waxaa loo qoraa qiyaamka habeenka oo dhan”.

Alaah ayaan ka baryayna inuu naga dhigo kuwii laga aqbalo soonkooda iyo qiyaamkooda, alaahna uu naga dhigo kuwa laga xoreeya Naarta bishan barakaysan ee Ramadaan.

Wasala Allaahu Calaa Nabiyinaa Muxamad waca Aalihi Wasaxbihi wasalam.Wasalamu calaykum warahmatu Allaahi wabarakaatuh.

Waxaa qoray:

C/caziiz Ahmad

E-mail: cabdicaziizaxmed@hotmail.com 

Waxay ila tahay jawaabtu waa haa, waliba aad ka sii badan jeceshahay. Haddaba walaal ha u qaadan in aan ka badan la akhriyi Karin ee waa inta ugu yar oo aan waqti badan kaa qaadayn. Sii akhri »

Nabigu (صلى الله عليه وسلم) wuxuu yiri:

 (من فطر صائما كان له مثل أجره غير أنه لا ينقص من أجر الصائم شيء).

(qofkii afuriya qof sooman wuxuu leeyahay ajarkiisa oo kale, mana ka nusqaamayo qofkii soomanaa ajarkiisu).

Waa xadiis saxiix ah oo ay Tirmidi, Nasaa’I iyo Ibnu Maajah ka wariyeen Zayd Ibnu Khaalid Aljuhani.

Xadiiskaan waxaa ku cad in Ilaahay siinayo qofkii afuriya qof sooman ajar la mid ah kan uu siiyay qofka soomanaa. Qofkii afuriya intaa ka badana ajarkeeda ayuu leeyahay. Haddaba walaal soo ina lama gudboona in aynu fadligaas u tartano?.

Walaal waxaa kuu furan siyaabo badan oo aad ajarkaas ku heli kartid, waxaana ka mid ah:

1.      in aad habeen walba gurigaaga ka afurisid qof ama ka badan, qofkaasi ha noqdo qaraabo, daris, saaxiib, musaafir, miskiin iwm.

2.      in aad qoys ama qof faqiir ah siisid afurka soddonka bari ee bisha soonka.

3.      in aad galab walba gaysid masjidka afur. Afurkaas wuxuu noqon karaa mid fudud oo isugu jira: timir, sharaab, sambuus, bur iwm ama wuxuu noqon karaa: casho iyo cabbitaan dhammaystiran.

4.      dadka qaar waxay la heshiiyaan maqaaxi u samaysa afur iyo casho tiro go’an ah oo bisha oo dhan uu dadka ku afursado.

5.      in dad badani isku darsadaan lacag ay dadka ku afuriyaan masjidka ama maqaaxi ama guri; si hawshu ugu fududaato.

6.      waxaa kale oo suurtagal ah in dad badani guryohooda ka soo qaadaan afur oo ay isugu keenaan hal meel oo dadku ku wada afuraan.

7.      dadka dibadaha ku nool waxay yeeli karaan in ay usoo diraan dad ay ku kalsoon yihiin lacag dadka loogu afuriyo gaar ahaan meelaha qaxootiyada iyo masaakiintu ku badan yihiin.

Waxaa kale oo faa’ido weyn ah haddii dad badan meel la isugu keeno in la siiyo duruus iyo wacdi inta la afurayo, taas oo iyana ajar weyn laga helayo; illaa qofkii dadka khayr tusa wuxuu la mid yahay kii sameeyaye, sida Nabig (scw) yiri.

   Walaal hirgali  fikraddaan adigu, una gudbi walaalaha kale; si khayrku u faafo.

بسم الله الرحمن الرحيم

السلام عليكم ورحمة الله وبركاته

Saan ognahay soonka la soomo bisha ramadaan waa tiirka 3aad  ee arkaanta islaamka, wuxuuna ka mid yahay cibaadooyinka kuwa ugu fadli badan,waayo wuxuu kulansaday sabar laga sabro waxey naftu u baahan tahay iyo in  lagu sabro dhibaatada gaajada iyo haraadka, sidoo kale Alle naftiisa ayuu u nisbeeyey soonka wuxuuna balanqaaday in uu ka abaalmarinaayo qofkii sooma.

Soonku Waa sir u dhaxeysa Alle iyo adoonkiisa qof kalena ma ogaan karo. Soonku waa cibaado da´ weyn oo dadkii naga horreeyeyba soomi jireen, waxaana la waajibiyey sanadkii 2 ee hijrada Nabiga (NNKH), waajibinta waxey ku sugantahay kitaabka Alle, sunnada Nabiga (NNKH), iyo ijmaaca muslimiinta.

Xikmooynka soonka waxaa ka mid ah kuwo uu Alle kaligiis ogyahay, waxaana jiro kuwo muuqdo oo iska cad kuwaasna waxaa ka mid ah:
1. cibaado uu Alle noo sharciyeeyey
2. In uu qofku fahmo in uu yahay daciif u baahan rabbigiis
3. In ey muslimiintu mid yihiin waayo isku mar ayeey bilaabaayaan soonka
isku marna wey afuraayaan

4.Waxaa isku mid ah oo uu simay soonku qof taajirka ah iyo qofka faqiirka ah.
 
Fadliga soonka bisha ramadaan:
1. Waxaa la furaa albaabada jannada waxaana la xiraa albaaba naarta
2. Waxaa ku jira habeen  camalka la sameeyo uu ka khayr badan yahay 1000 bilood
3. Waxaa la xir-xiraa shayaadiinta.
4.Qofkii sooma asagoo rumeysan wuxuu Ilaahay sheegay,xisaabsanaayana ajar uu Allaah ka sugaayo waa loo danbi dhaafaa             
5. Soonka wuxuu u shafeeca qaadaayaa saaxiibkiisa maalinta Qiyaamo.
6. Qofkii hal maalin u soomo Alle dartiis waxaa laga fogeynaayaa 70 sano naarta.
 
Goormuu bilaawdaa bisha ramadaan?
Saan ognahay soonka waajibka waa bisha ramadaan waxaa is weydiin mudan, goormuu ramadaan bilaabanaaya? Bisha ramadaan wuxuu ka bilaawanaayaa markii la arko bisha habeenka 29 ee bisha shacbaan ama ay bisha shacbaan 30 maalin buuxiso, mana banaano in maalim ama laba maalmood Ramadaanka  ka hor la soomo ( Maalmaha Shakiga) illaa qof hore u soo soomi jiray sunnooyin oo ay kaga soo aaday mooyaane.

Waxaa sunno ah in la suxuurto intaaan la aadimin salaada fajar waxaana suxuurta ku jirta barako siduu Nabiga (NNKH) noo sheegay, suxuurto waxey noqon kartaa xataa xabad timir ah  iyo koob biyo ama caano ah.

Waxyaabaha Soonka buriya :-
Waxyaala soonka jabiya ama buriya , loona baahanyahay qofka muslimka in uu barto siduu iskaga ilaalin lahaa  waa:
1. galmada ula kacda ah ee loo galmooda xaaska xilliga maalinkii ah ee la sooman yahay
2. biyaha (shahwada) oo ka yimaada qofka  ciyaar darteed ama uu isagu iska keenay
3. cuntada iyo cabitaanka oo si kas ah loo cabo
4. mataga oo  kas la iskaga keeno
5. dhiiga caadada iyo dhiiga dhalmada
6. waali uu qofku waasho

Goorma ayaan  loo baahneyn in uu qofka muslimku soomo?
Maadaama diinteenu ay tahay mid naxariis badan Waxaa jira xaalado aan  qofka looga baahneyn in uu soomo waxaana ka mid ah xaaladahaas:  
1. Qofka xanuunsan
2. Qofka musaafirka ah, safarka waa banaantahay in uu qofku iska afuro,
sidoo kale waxaa u banaan in uu soomo.
3. Gabadaha dhiiga xaydka ku dhacay iyo gabadha umushay oo dhiiga dhalmada ka socdo.
 
Waxaa jiro maalimo eysan  banaaneyn in la soomo sida uu Nabiga (NNKH) cadeeyey, maalmahaasna waa:
 
1. Ciidul Fitri iyo ciidul Adxaa maadaamo ay yihiin labo maalin oo ay  muslimiintu farxaayaan
2. Maalinta Jimcada kaligeed, in laga hormariyo ama laga dib dhigo maalin mooyaane
3. 3 da maalmood ee ka danbaysa maalinka 10aad ee dilxija ee ciidweynta, waana maalmo farxad oo cabitaan iyo cunto ( Maalmaha tashriiqa)
4. In la soomo sanadka oo dhan oon maalina laga afurin
5.. In la soomo maalinta laga shakiyo in ay ramadaan tahay illaa qof soo soomi jiray soon sunno.
6. In la soomo maalin sabti kaligeed illaa in lala soomo maalinta axada.
7. Sidoo kale gabadha ma u banaano in ay soonto soon sunno ah niinkeedoo joogo illaa uu ninkeeda u fasaxo.
 8. Waxaa xaaraan ah in la isla xaariiriyo 2 maalin soonkeed asagoo uusan  qofka afurin.

Aadaabta soonka
 
Waxaa jira waxyaalo looga baahanyahay in qofka soomaaya in uu la  yimaado waxaana ka mid ah:
1. In uu suxuurto, wakhtigeedana uu dib dhigo.
2. In uu lamyimaado duco wakhtiga afurka, ducadaasna larajaynayo inay tahay mustaab..
3. In uu iska ilaaliyo waxyaalaha buriya soonka.
4. In uu cadeysto, hadduu dareemo isbadal riixada afka..
5. In uu ku dadaalo cibaadada iyo sameynta camalka wanagsan 10ka dambe ee ramadaan sida ictikaafka.
6. Quraan akhriska in labadiyo, akhrin iyo tadabur iswata..
 
Baraarujin:

Waxaa jiro waxyaalo dadka u maleynayaan hadduu qofka sooma la yimaado inuu Sonónka kaburayo, lakiin sida saxda ah ay tahay inay waxba udhimayn soonka, waxyaalahas waxaa ka mid ah:
 
1. In biyo madaxa la iskaga shubi karo, lana qubaysan karo.
2. In la dhunkan karo xaaska haduu qofka naftiisa ka adagyahay.
3. In la samaynkaro Sandaarsi iyo af luq-luqkhasho adoon ku xeel dheeraanayn.
4. In la cadayankaro hadduu qofka dareemo riixada afka oo isbadashay.

Waxaa qoray:
C/caziiz Ahmad
E-mail: cabdicaziizaxmed@hotmail.com