Xoolaha Soomaalida

Markabkii ugu horeeyay wuxuu keenay Dekadda Jidah 246 kun oo Neef, waxaana lagu wadaa in ay Xoolahaasi Dabooli doonaan Mashruuca Boqortooyada ee ku aadan Hadyiga, Udxiyada iyo waliba Baahida Suuqa.

206 kun oo ka mid ahi Xoolahaasi waxaa soo dhoofsaday Ganacsadaha Sacuudiyaanka ee lagu magacaabo “Suleymaan Al-Jaabiri, halka 40-ka kun ee kalana uu soo dhoofsaday Ganacsade Fahad Al-Shalwi iyo Ganacsade Dakhiil Al-Rufaaci.

Suleymaan Saciid Al-Jaabiri oo ah Ganacsadaha ugu Weyn ee Xoolaha u soo dhoofiya Sacuudiga ayaa Cadeeyay inay Mu’asasadiisu Heshiis kula gashay Bangiga Islaamka inuu Soomaaliya uga soo dhoofiyo 525 kun oo Neef oo loogu talo galay Xiliga Xajka ee Sanadkani.

Suleymaan wuxuu kaloo sheegay in Xoolaha uu soo dhoofsaday ay Dabooli doonaan Baahida Xoolo ee ka jirta Sacuudiga sidoo kalana ay saameyn ku yeelan doonaan Sicirka Xoolaha la keeno Sacuudiga.

Arintani ayaa Ku Dayasho wacani u noqon doonta Wadamada Khaliijka oo iyagu Bilo ka hor qaarkood ka qaaday Soomaaliya Xayiraadii xagga Xoolaha ee ay ku soo rogeen.

Xoolaha sanadkani loo dhoofiyay Sacuudiga waxaa intooda Badani laga dhoofiyay Dekadda Ber-bera ka dib markii uu Sacuudiga Shaaciyay inuu Xayiraadkii Xoolaha ee Soomaaliya uu ka qaaday.

Xoolaha Soomaaliya waxaa xiligani si Toos ahi loogu Dhoofin karaa Wadamo ay ka mid yihiin Sacuudiga, Cumaan, Imaaraadka iyo Yemen.

Saddexda Bangi ayaa ku kala yaala Florida iyo California waxaan Iridaha isku laabay Mas’uuliyiinta Maamula Suuqa Lacagaha Maraykanka.

Shabakadda CNN ee Maraykanku leeyahay ayaa sheegtay in Mas’uuliyiintaasi ay xireen 2 Bangi oo la kala yiraahdo “Century” iyo “The Federal Saivingz
” oo ku yaala Sarasota Florida.

Sidoo kale waxaa la xiray Bangiga la yiraahdo “Pacific National Bank” oo ku yaala San Clemente ee Gobolka California.

Bur-burka Bangiyadani waxay ku kalifaysaa Hay’adda Bad-baadinta Bangiyada Maraykanka in ay Bixiso Aduun lacageed oo dhan 986.4 Milyan oo Doolar.

7 November ayay ahayd maalintii ay Mas’uuliyiin Maraykan ahi Xireen 5 Bangi ka dib markii ay Bur-bureen dhaqaalahoodii.

Bangiga Ganacsiga ee “United Bank” ee ku yaala San Francisco waxaa lagu tilmaamaa inuu yahay Bangiyadaasi midka ugu weyn isla markaana uu haysto lacag gaaraysa 11.2 Milyan oo doolar.

Bangigani wuxuu leeyahay 63 Farac wuxuuna Mashaariic kala duwan ku leeyahay Hong Kong iyo Shanghai ee Wadanka Shiinaha, waxayna gaareysaa Daynta lagu leeyahay 7.5 Milyan oo Doolarka Maraykanka ah.

Dadka qaar ayaa aaminsan in Bur-burkan Dhaqaale ee ku yimid Bangiyada Maraykanka ay sabab u tahay Ribada Noocyadeeda kala duwan ee ay ku dhaqmaan Bangiyadaasi.

Waxaa mar walba soo  rumoobaysa in nidaamka dhaqaale ee reer galbeedka aay hagto gacan  qarsoon (The invisible Hand). Aragtidaan waxaa  aabe u ahaa oo alifey dhaqaale yahankii reer Egland Adam Smith..

Buug Magaciisa la yiraahdo “The Currency War” oo uu qorey Song Hongbing oo ah aqoonyahan Shiineys ah  wax ku bartay mudo dheerna kasoo shaqeeyay Shirkadaha lacagaha iyo Maaliyada ee Maraykanka ilaa uu ka noqday khabiir ka faallooda ayaa waxuu noqday mid buuq iyo xiiso baaxad leh ka abuurey xayndaabyada lagu falan-qeeyo dhaqaalaha iyo maaliyadaha aduunka. Buugaan ayaa si weyn u soo jiitay indhaha dadka wax akhriya ee Shiinaha gaar ahaan dabaqada hogaamisa siyaasada iyo hantiileyda dalkaas.

Qoraaga Buugaas  Song Hongbing  ayaa si qoto dheer ugu doodey inay jirto khiyaamo reer galbeedku guud ahaan gaar ahaan Maraykanku la maagan yahay sidii jilbaha dhulka loogu dhufan lahaa dhaqaalaha soo hanaqaadaya ee Shiinaha. islamarkaana loo xakamayn lahaa cudduda dhaqaale iyo falsafada horumar ee Shiinahu lasoo banbaxay sanooyinkii tegay laguna suuq-geeyay hal-hayska ah (Beijing Consensus)  taasoo u sahlaysa inuu dalka Shiinuhu  noqdo quwad caalami ah oo yeerisa siyaasadaha Dunida lagu maamulayo.

Qoraagu waxuu aaminsanahay in wadada loo marayo kufinta maroodiga dhaqaale ee Shiinuhu aay tahay wax isdhaafin laga sameeyo isbedelada lacagaha iyo ka ganacsiga saamiyada maaliyadaha.

Buugaan oo dabcadii u horeysay aay soo baxday 2007 hase yeeshee waxuu si fiican u gadmay suuqyadana qabsaday daabacaadiisii labaad ee 2009. Sirta Caan baxa buugani waxaa sabab u ah inay run noqotay saadaal uu sameeyay xiligaas 2007 in Dalka Maraykanka sanadka 2008 aay ku habsan doonto khaakhuul maaliyadeed oo saameeya suuqyada maaliyadeed ee dalkaasi.

Buugaani“ The Currency War” “Dagaalka Lacagaha” waxuu noqday mid si macquul ah aay usoo dhaweeyeen Dadka Shiinaha iyagoo si mug leh u liqey sheekada dhagarta lala maagan yahay dhaqaalaha Shiinaha. Waxuu ku booriyey  go,aan gaarayaasha dhaqaalaha Shiinahu inay indha-furan kula socdaan  siyaasadaha lacagta iyo hagardaamooyinka hoose ee la isku mariyo. Isagoo tilmaamay inay u diyaar garoobaan wax uu ku tilmaamay dagaal aan dhiig-ku daadan(bloodless War).

Qoraaga buugaani waxuu si weyn ugu dheeranayaa faalooyin taariikhi ah oo uu ku sugayo in dhaqaalaha reer galbeedka aay u taliyaan koox bangiley ah oo iska leh bankiyada private-ka ah ee waawayn kuwaas oo si dadban u maamula Bankiyada dhexe  ee waawayn islamarkaana  iyagu ah kuwa maamula dhaqaalaha. Heyada maaliyadeed ee Bangileydaasi jaraha u miiqeen oo aay la wareegeen taladooda waxaa ugu weyn uguna saamayn culus Bankiga Dhexe ee Maraykanka(Federal Reserve Bank).

Waxuu qoraagu si gaar ah u iftiiminayaa doorka mugdiga badani ku jiro ee  qoysaska  iska leh Bangiyada gaarka loo leeyahay gaar ahaan  Qoyska Rothschild’s-ka ee Yuhuuda ah.Bangileydaan gaamurtey ayuu qoraagu ku eedeynayaa inay dhaqaalaha aduunka aay sidey doonaan u dhigaan waana raggaan kuwa uu ka digayo inay ku khamaaraan mustaqbalka dhaqaale ee Shiiinaha.

Buugaani waxuu dib u xusuusinayaa dhaqaalayda Aasiya burburkii duufaantii dhaqaale burbur ee sida lama filaanka ah ugu habsatey Wadamada Koonfur-Aasiya(Thailand, Indonesia, Singapore, South Koreia, Philippine ,Brunei ,Hong Kong ,Malaysia iwm). oo xiligaas ku jirey koboc dhaqaale oo ka yaabiyey Dunida Hodanka ah kaasoo xanuunkiisa weli wadamada qaarkood Sida Indonesia aay kasoo kaban la,ayihiin. Halka kuwa kalena uu kaga tegay saamayn dheer Sida Thailand.

Duufaantaas waxaa la aaminsan yahay inay ka shaqaysatay gacantii qarsoonayd ee dhaqaalaha reer galbeedka maamuli jirtay(The invisible Hand).

Buuggaan oo warbaahinta reer galbeedku aay  canbaareeyeen  una arkeen inuu ka tarjumayo buufis siyaasadeed oo haysta Shiinaha  oo ka baqayaan qaabkii aay ula falgali lahaayeen dhaqaalaha caalamiga ah uguna furi lahaayeen Suuqyadooda Maaliyadeed Maalgashi Caalami ah.

Buugu ma dhiirigalinayo Shiinahu inay sameeyeen  falcelis u muuqda is-qaawin siyaasadeed oo aay kaga hortagaan cabsiyahaas waxuuse riixayaa in la xirfadeeyo oo si hoose loo daraaseeyo jalaafooyinka illi-ma qabatida ah ee la isku adeegsanayo.

Xirfadaha illi-ma qabatida ah ee shakiga badan ka muuqdo una eg kuwo la isku wanjalayo waxaa kamid ah gulufka reer galbeedku waayadaan shaqada ka dhigteen ee illaalinta deegaanka iyo heshiisyada caalamiga ah ee sida xawliga leh loo riixayo in lagu saxiixo.

Arintaan waxaa  dowlado badan oo Shiinahu ka mid yahay u arkaan mid khiyaamo hulaaban. waayo reer galbeedku markii aay gaareen horumar warshadeed oo aad uga horeysa dunida inteeda kale waxii aay hawo wasakhayn kareena aay wasakheeyeen ayay iminka waxaay doonayaan dowladaha soo kobcaya ee doonaya inay galaan xayndaabka horumarka warshadaynta in lagu dabro balamo iyo heshiisyo caalami ah oo ku aadan illaalinta degaanka!!.

Si kastaba ha ahaatee waxaa buugaani uu daah-furayaa in dhaqaalaha aduunku uu noqday meelaha ugu khatarsan ee awoodii caalamku iskugu tagtay islamarkaana dagaalka runta ahi maanta uu yahay cudduda dhaqaale. Waxaana markhaati ma doonto ah in dagaalo badan oo maanta dunida meelo badan ka holcaya kuwaasoo la huwinayo shaatiyo Diimeed ama Siyaasadeed nuxurkoodu uu yahay lagdan loogu jiro kheyraadka iyo fursadaha dhaqaale.

W.Q.Siciid Xuseen Ciid.

Gudoomiye Kuxigeenka Rugta Ganacsiga Puntland.

Aragtida Qoraalkan waxaa leh Qoraaga ku saxiixan.

Hanaanka world street*** hab maamulkooda qalooca

Hungurigaan hankaweyn*** hanuumtan aan xadidneynHaliilkan aan sharci joojiyo *** hal akhlaaqa laheyn

Inuu hoobanayoo *** hog madow ku dhacaayo Horeba waan u filaayee  *** ma haday noqotey????.     

Dalka Mareykanka oo lagu tilmaamo inuu yahay wadanka ugu xooga badan aduunka marka la eego dhinacyada:

1-     Dhaqaale – oo la tilmaamo inuu wax soo saarka aduunka oo dhan leeyahay 40%, iyo isagoo weliba ah wadanka ugu isticmaalka badan aduunku waxay soo saaraan, inta badan dhaqaalaha aduunkana xarun u ah, sidoo kale waa khasnada weyn ee dhamaan aduunku wax ku keydsado.

2-     Dhinaca aqoonta casriga ah (information technology)-  oo uu yahay wadanka ugu horeeya aduunka iyo:

 3-     Dhinaca militariga –  oo lagu tilmaamo wadanka haysta hubka ugu casrisan ee aduunka, ayaa waxa suuqyadiisii maaliyadeed ku dhacay uumi-bax (evaporation), kaasoo saameyn weyn ku yeelan doona labada awoodood ee kale oo ku qotoma dhaqaalaha.     

Sababaha keenay burburkan dhaqaale ayey nu is kooban ugu soo ururineynaa qormadan inagoo is-dultaagi doona dhawr kan qodob oo ah sababka saameynta tooska ah ku leh burburka suuqyada maaliga ah:

-         Dulsaarka (Interest) aan xadka lahayn ee uu ku saleysan yahay nidaamka maaliga ah ee mareykanku.

-         Ka ganacsiga deymaha iyo xooleysiga faa’iidooyin dhalanteeda ah oo aan xad lahayn.  

-         Suuqa xorta ah ee uu leeyaha nidaamka ra’samaaliga ah oo aan awoodi karin inuu xakameeyo, dhaqan xumada maamulka shirkadaha ganacsi ee musiibadan ku lugta leh, kaasoo ugu danbeyntii ku hoobtey boholo hadoodilaa oo layska indho tirayey.

  Ugu horeyn waxaynu dhameystiraynaa sheekadii Rooble ee aynu qeybtii 1aad ee maqaalkan ku bilownay, si aynu u fahmi karro xidhiidhka ka dhexeeya dhacdadan jahwareerka iyo isku qasanka ku keentay guud ahaan aduunka.

-ka akhri qeybtii koowaad linkigan:

http://bedercenter.net/beder8/content/blogsection/15/36/ .      Rooble iyo raadeynta suuqa guryaha    

Rooble oo guriga iibsadey bilowgii bisha March ayaa bishii August dhexdeedii waxa emailka ugu soo dhacday warqad ka timid shirkadda Farxad ku Seexo oo ay ugu sheegayso in lacagta bishan uu bixinayaa ay tahay 1350 dollar halkuu ka bixin jirey 1000 dollar, iyadoo arintana lagu sababeeyey in baanka dhexe uu kor u qaaday faa’iidada deyminta si uu u xakameeyo qiima dhaca sii kordhaya ee dollarka,  isagoo raacaya siyaasada (Tight Money) si uu u yareeyo daymaha baananka ganacsigu bixiyaan,  sidaa awgeedna shirkadu kor u qaaday dulsaarkii deynta Rooble lagu lahaa, taasina ay ku timi heshiiska u dhexeeya shirkadda Farxad ku Seexo & Rooble —. sida ku cad qodobka 25aad ee heshiiskan numberkiisu yahay 15235.

Rooble arintani waxa ay ku noqotey lama filaan waxaanu isla markiiba dib ugu laabtay heshiiskii, si uu u hubsado qodobkan la sheegayo ee aanu isagu weligiiba maqal, farta qodobadani ku qoran yahay oo aad u yaryar awgeed Rooble uma suuro gelin inuu si sahlan ku akhriyo, sidaa awgeed waxa uu kaashaday muraayad akhris oo xaaskiisu lahayd.

Rooble oo beryahan si fiican ula socday suuqa guryaha ee sida xad dhaafka ah sicirkoodu korka ugu socday aadna ugu faraxsanaa qiimaha guriisa ee sii kordhaya una arkayey faa’iido, ayey mar keliya talo ka qasantay, wuxuuna in badan ka fekeray siduu  u dabooli lahaa kharashkaa soo kordhay ee ah 350 ka doolar, wada tashi dheer ka dib waxa ay isla qaateen isaga iyo xaaskiisu in ay masaariiftooda ka gooyaan 250 dollar sidoo kalena ka jaraan 100 dollar Rooble reerkooda oo ay u diri jireen $200 doolar, 100 keliyana u diraan.

Sidiibaanay bishaas u fuliyeen hawshii, hase-yeeshee Rooble waalidkii oo markii horeba ka cabanayey sicir bararka maciishada, marar badana u duruuf sheegtay wiilkooda keliya ee debeda ugu maqan, ayey lama filaan ku noqotey arintani.

  Rooble bishaasi waxay u ahayd mar ay waalidkii isku buuqaan iyo mar uu telfoonkaba qaban waayo isagoo ka cabsi qaba inuu waalidkii noqdo.

Hase yeeshee Rooble markuu u adkeysan waayey qaylo dhaantii waalidkiisa  waxa uu goostey inuu bishan waalidkii u diro 300 oo dollar shirkada Farxad ku  Seexana akoonka ugu shubo 900 oo keliya, sidaasaanu yeelay.

 Si kastaba ha ahaatee Rooble mar kale waxa uu ku dhacay dabin aanu ogeyn iyo dhagar loo maleegay waxaana u soo dhacay digniin ah inuu dhowr heshiiskii lala galay kuna bixiyo lacagta wakhtigeeda iyo siday tahay, hase yeeshee dheg uma jalaqsiin waayo wax uu sameyn karaaba ma jirin, isla bishii ku xigtayna uma suurogelin inuu bixiyo lacagtii laga rabey waxaanu bixiyey $1000, waxaana ka dib loo soo direy lacag ganax ah oo lagu yeeshay kadib markuu ku fashilmay inuu si hufan u bixiyo haftada lagu heshiiyey.Ugu danbeyn Rooble waxa uu gaadhay heer uu waxba bixin kari waayo taasina ay keento in guriga laga saaro.     

Rooble hadii intaas lagaga hadhi lahaa waa fiicnaan lahayd, nasiib darrose, waxa dhacdadani ay saameyn ku yeelatey shirkadii uu ka shaqeynayey, oo ahayd shirkad soo saarta qalabka dhismaha, taasoo keentay in shirkadii wax soo saarkeedii yaraado kuna keliftay inay shaqaalaheedii dhinto (yareyso).

Rooble waxa uu ahaa shaqaalaha muruqmaalka ah ee gacanta ka shaqeeya si joogto ahna isu taaga khadka wax soo saarka (assembly line) ee wershada uu ka shaqeyn jirey, waxaanu ka mid noqday shaqaalihii ay saameysay shaqo dhimistu.

Rooble qisadiisii ma dhamaan oo raadad niyad jab ku keenay ayaa isu xig-xigay saameyn weyna ku yeeshay hab dhaqankiisa & caafimaadkiisaba, markoo awoodi waayey inuu la soo baxo masaariiftiisii gaar aheyd, iskaba dhaaf inuu waalidkii wax u diro e!!.. 

Qisadan oo kale waxa ay ku dhacday kumanaan qof oo Rooble la mid ah, shirkadaha guryuhuna waxa ay bilaabeen inay guri kasta oo ay soo ceshadaan xaraashaan, sidoo kale dad badan  ayaa markay arkeen qiimihii guryaha oo kor u socda bilaabey inay guryahooda iibiyaan, taasi waxa ay dhalisay in qiimihii guryuhu hoos u dhaco, shirkadihiina khasaaraan malaayiin doolar oo ay faa’iido u xisaabsanayeen oo markii horeba si waali ah guryaha loo saarey.

Dhinaca kale dadkii gurayaha deynta ku iibsaday ee sida habsamida ah isaga bixinayey hadba waxa laga dalbado ayaa mar keliya is arkey iyagoo gurigii ay ku iibsadeen – tusaale ahaan- $300,000 uu marayo 180,000!!!, taasoo ay arkeen in lacagta laga doonayaa aanay u dhigmin guriga ay iibsadeen, taasina waxa ay keentay iney laba daran mid doortaan:

1)     Inay iska wadaan lacag bixintaas oo ah lacag ka badan lacagta gurigu qiimihiisu marayo.

 2)     Inay joojiyaan lacag bixinta gurigana baanku kala wareegyo, tanbaanay arkeen inay tahay aragtida saxda ah.     Shirkado is galaaftay     

Dhibta kale ee arimahan ka dhalatey waxay ahayd in dadkii guraha iibsaday markay bixin  waayeen lacagtii haftada ahayd ee lagu heshiiyey, iney shirkadihii guryuna bixin kari waayeen lacagtii daynta ahayd ee ay ka soo deynsadeen bangiyada maal-gelinta, taasoo dhalisay in baananka maal-gelinta oo markii ay daynta bixinayeen ama shirkadaha guryaha maal-gelinayeen ceymis (Insurance)  geliyey deyntooda ay ku qamaamaan shirkadihii caymiska iyagoo doonaya in magdhaw laga siiyo khasaaraha soo gaadhay.

Dhinaca kale shirkadaha caymiska uma suuro gal ahayn inay markeliya wada daboolaan baahiyaha is daba jooga ah ee ku soo baxsaday ee ah baananka maal-gelint, shirkada guryaha iibiya iyo weliba qaar ka mid ah dadkii guryaha laga saarey oo dhamaantood wada doonaya in la siiyo magdhaw, sidoo kale arintan waxa ka dhashay kalsooni daro dadkii ku dhacay taasoo dhalisay in qofkastaa uu baanka ku aamini waayo keydkii u yaalay dabeedna uu codsadao in la siiyo, lacagtiisa dhigaalka ah ee baanka u taala.

Sababahan oo is biirsaday waxa ay keeneen inay soo baxdo ceebtii dahsoonayd ee ahayd KA GANACSIGA DEYMAHA iyo isa siinta faa’iidooyin dhalanteed ah oo aan jirin, waxaaney dhalisay in baananka ugu waaweyn aduunka, sida baanka Bearn Steams & Baanka Lehman Brothers oo in ka badan 150 sanadood ka dhex muuqday suuqyada maaliyadeed ee mareykanka, Shirkadaha guryaha iibiya sida Freddie Mac & Fannie Mae iyo Shirkadaha caymiska sida American International Group. Inc (AIG) oo dhamaantood Mareykanka ahi ay ku muusa-naabaan iney qarka u saran yihiin burbur hadaanay dawlada dhexe degdeg u badbaadin.

Iskusoo ururiyoo mar keliya ayaa la ogaadey in waraaqo cidla’ ah  lakala iibsanayey tobanaan sanadood, iyadoon la hayn  assets dhab ah oo ay metalayaan, sidoo kale waxa la waayey lacagtii cashka ahayd ee lagu dabooli lahaa withdrawalka ay sameeynayaan macmiishii keydku u yaalay, ee ay ka habowday kalsoonidii ay ku qabeen baananka iyo guud ahaan hay’adaha maaliga ahba.

Miidaamo Dhego Maleh

Isku yaaca ku yimi guud ahaan suuqyada maaliyadeed ee aduunka, dhirbaaxooyinka xanuunka kulul ee dhabnaaniyey dhaqaalaha, qeylo-dhaanta iska soo daba dhacaysa, dardaar-werinta xeel dheerayaasha dhaqaalaha, arimaha bulshada, caafimaadka intooda badani waxay moogan yihiin ama iska indho tirayaan waxa dheriga karka ka keenay oo ah xaqiiqada musiibadan oo ay 1400 (kun iyo afar boqol) oo sanadoon ka hor ka sii digtay aadada quraanka ah ee numberkeedu yahay  276 ee suurada al – baqarah.

Hadaan dhacdadan iyo kuwo badan oo ka horeeyey lagu waano-qaadanina – inkastoo aanay miidaamo dhego lahayn- waxa dhici doonta mid kuwii hore lagu ilaawo oo la yidhaahdo salaamulaahi calaa xajaaj. 

   Su’aashuse waxay tahay:    

Hanaanka Dhaqaalaha Islaamku ma buuxin karaa kaalinta Nidaamka Ra’samaaliga ah ee sii dhuun-yeedhinaya?.

Jawaabta kala soco qormadeena danbe

Waxa diyaariyey:

  Abdulqani Hussein Mohamed Al-badr.    

PhD (candidate) In Islamic Financial Engineering.

  bedercenter@gmail.com.    www.bedercenter.net.     

Akhristayaal waxaan halkan idiinku soo gudbineynaa qoraal toosh ku ifinaya jahawareerka soo wajahay guud ahaan dhaqaalaha adduunka, gaar ahaan sayladaha saamiyada (Stock markets), kaas oo laba qaybood ka kooban.

Qaybta hore waxay baadigoobaysaa asbaabihii gundhigga u ahaa dhibaatadaan; saamaynta ay ku yeelatay dhaqaalaha aduunka iyo qaababka kala duwan ee loo wajahay.

Qaybta 2aad oo haddii Eebe idmo aan dhowaan soo gelin doonno, waxay qaadaa dhigi doontaa saamaynta isbedelladaani ku yeelanayaan Soomaaliya iyo Soomaalida.

 Cinwaanka hoose dhag sii

jaahwareerka-dhaqaalaha-aduunka-maxaa-keenay-sid.pdf

Waxa Caalamka dhabanaaniyey dhowrkii todobaad ee ina dhaafay dhibaatada Suuqyada Maaliga ah ee jaahwareerku ku dhacay kadib markay ku habsatey dhibaato lagu macneeyey in ay ka kacday Suuqayada guryaha ee Dalka Mareykan.

Hadaba akhristow maxaad ka taqaanaa.

1)     Suuqada Maaliga ah ee dhibtani ku habsatey?.

2)     Taariikhda Suuqayada Maaliga ah.

3)     Gunta mushkiladan Dhaqaale ee holaceedii leefay hay’ado waaweyn oo sal-dhig u ahaa Dhaqalaha Aduunka?.

Waxa aan isku dayi doonaa qoraalkan inaan si kooban oo la wada fahmi karo u iftiimiyo mushkiladan iyo sababa keenay anigoo ku bilaabaya bal inaan jawaab kooban ka bixiyo Su’aalahan kor ku xusan.

Waa maxay Suuqyada maaliga ahi (Financial Markets).

Hadaynu ku horeyna jawaabta su’aasha koowaad, suuqyada maaliga ahi waa suuqyo cusub oo leh dabeecad iyo nidaam u gaar ah oo ay kaga gedisan yihiin suuqayada caadiga ah.

Suuqyada maaliga ahi waa suuqyo habeysan oo leh gole maamul oo ku dhaqma hab maamul iyo sharciyo gaar ah oo loogu talo galay, waxaana lagu kala iibsadaa Waraaqaha maaliyadda, sida saamiyada & Rasiidhada sharikadaha (Bonds), iyo weliba Rasiidhada dawladda (Bonds) ee lagu kala iibsan karo Suuqyada maaliga ah sida Jeegaga, Waraaqaha Dawlada (Government instruments) iyo Shahaadooyinka Khasnadaha (Treasury Bills).

Suuqyada Maaliga ah iyo suuqyada caadiga ah ee aynu wada naqaanaa waxay ku kala duwan yihiin arimo farabadan oo ay ugu muhiimsanyihiin.

1-     suuqyada caadiga ah waxa lagu iibiya wax kasta oo la kala iibsado laakiin suuqyada maaliga ah waxa lagu kala iibsadaa waxyaalo gaar ah oo shuruudo gaar ah leh oo keliya.

2-     suuqyada caadiga ah – badanaaba- wax ku kulma cida wax iibsaneysa cida iibineysa iyo waxa la iibinayo, laakiin suuqyada maaliga ah alaabta la iibinayaa ma taalo suuqa wax lagu kala iibanayo, labada wax kala iibsanayaana inay wada joogaan shardi maaha.

3-     Inta badan suuqyada caadiga ah markaaba waa lala kala wareegaa waxa la kala iibsaday, laakiin suuqyada maaliga ah waxba lalama kala wareego ee heshiiska uunbaa ka dhaca, lacagta iyo alaabta la iibiyeyna wakhti danbe ayaa lala kala wareegaa.

4-     Suuqyada maaliga ah waxa jooga ganacsato & dilaalin (financial intermediaries) badan oo qolo waliba wax gaar ah ku shaqo leedahay oo aan isu gudbin, halka suuqa caadiga ah aanay joogin dilaaliin badan oo sidaas oo kale u kala miir-soocani.

5-      Suuqyada maaliga ah waxa ka dhaca kumanaan heshiis oo wax kala iibsi ah oo isla markiiba saameyn ku yeesha suuqa caadiga ah ee caalamka.

Suuqyada maaliga ahi waxa ay ka kooban yihiin sadex nooc oo kala ah:-

a)     Suuqa Lacagaha, kaasoo ku qotoma bangiyada iyo sharikadaha sarifka.

b)     Suuqa Raasamaalka, kaasoo ay ku jiraan Sharikadaha Ceymiska iyo Baananka Maalgelintu.

c)     Suuqa lagu kala iibsado Waraaqaha Maaliga ah, sida rasiidhada iyo saamiyada ay soo saaraan sharikaadka, baananka iyo dawladuhu.

Taariikhda Suuqyada Maaliga ah.

Suuqyada maaliga ahi waxa ay soo mareen heerar kala gedisan oo ay ku soo gaadheen noocan ay maanta u yaalaan, suuqii ugu horeeyey ee lagu kala iibsado saamiyada sharikadaha waxa ay dhaqaalayahanadu ku tilmaamaan inuu ka hirgalay Dalka Faransiiska sanadku markuu ahaa 1724-kii, halka sanadkii 1821 kiina uu ka hirgalay suuqa maanta ugu weyn aduunka ee lagu kala iibsado waraaqaha maaliga ah ee magaalada New York ee dalka Mareykanka gaar ahaan suuqa world street, qarnigii sagaal iyo tobnaad bilowgiisii ayey sidoo suuqyadani ka bilaabmeen cariga Ingiriiska, gaar ahaan dhismihii lagu magacaabi jirey (Royal Exchange), ka dib waxay suuqyadani si aad ah u fideen qarnigii labaataan ee ina dhaafey, guud ahaana waxa ay ka hir geleen wadamada horumarey iyo wadamo badan oo ka mid ah dunida sadexaad.

Dhibaatada Suuqyada Maaliyadeed iyo Asbaabta ka danbeysa.

    Laga soo bilaabo dhamaadkii bishii sideedaad ee sanadkan 2008 waxa si weyn u soo shaac baxayey baaxda dhibaatada Suuqyada Maaliyadeed ee Mareykanka ku habsatey, taasoo isla markiiba saameyn weyn ku yeelatay caalamka oo dhan, dadka dhacdooyinka faaleeya ayaa si weyn ugu kala duwan fasiraadda dhacdooyinkan gilgilay caalamka, mustaqbalkii malaayiin qofna geliyey mugdi, kuwaasoo si isa soo tareysay saameyn weyn ku yeeshay caafimaadka maskaxeed ee boqolaalkun oo qof oo ku nool daafaha dunida gaar ahaan Mareykan iyo Yurub, sababeyna in gebi ahaanba dib u eegid lagu sameeyo habka maamul iyo aragtiyaha maaliyadeed ee ay ku dhisan yihiin Suuqyada waaweyn ee maaliyadu, iyo weliba nidaamka dhaqaale ee reer Galbeed (Capitalist System) .

Dadka wax faaleeya ayaa qaba aragtiyo dhowr ah oo ku aadan arintan loo dhigay inay tahay mushlid caalami ah oo dal kasta iyo bulsho kasta si gaar ah u saameyn doonta, aragtiyahaas oo aynu ku soo ururin karo dhawr aragtiyood, waxay taabanayaan sababaha dhabta ah iyo xaqiiqada ka danbeysa dhacdooyinkan:-

A)   Dadka qaar waxa ay u arkaan inay tahay mushkilad dhaqaale oo ay keensatay maamul xumo iyo qawaaniin guracan oo lagu maamuley Suuqyada Maaliyadeed ee Mareykanka, taasoo ay jileen dhamaan Mu’asasaadka Maaliyadeed iyo maalgelineed ee kala ah.

1-     Shirkadaha haftada ku iibiya guryaha.

2-     Bangiyada Maalgelineed.

3-     Hay’dda Maamusha Suuqa Lacagaha.

4-     Baanka Dhexe.

5-     Shirkadaha Caymiska &

6-     Dadweynaha Mareykanka degan.

B)    Halka Dadka qaarna ay u arkaan arin siyaasadeed oo ajendayaal gaar ah la rabo in lagu gaadho, iyagoo tilmaameyn in arintani ay tahay Mu’aamaro loo maleegay sidii hoos loogu dhimi lahaa qiimaha Batroolka ee sida xad dhaafka ah kor ugu socda.

C)   Iyadoo ay jirto aragti kale oo odhanaysa arintu waa Mu’aamaro siyaasadeed oo dhagareysan, taasoo loola danleeyahay in lagu gaadho dano gaar ah.

Hadaba anigoo isku deyaya inaan ku koobnaado aragtida koowaad oo ah aragti ku qotonta xaqiiqada muuqata ee dhaqaale, ee arintani ka kacday iyadoo aan laysku dhibin dariiqa loo marey iyo ajendayaasha qarsoon ee ka danbeeya, ayaan si kooban u tilmaami doonaa:-

1-     Gunta mushkiladan dhaqaale ee holaceedii leefay hay’ado waaweyn oo sal-dhig u ahaa dhaqalaha aduunka.

2-     Dhinacyada saameynta ku leh, iyo

3-     Raadka ay ku yeelan karto hanaanka dhaqaale ee Aduunka.

Bal aynu wada akhrino qisadan ku saabsan suuqyada guryaha ee uumi-baxa (evaporation) Dhaqaalaha Mareykanku ka kacay iyo Rooble oo ah wiil Soomaaliyeed oo ku nool Dalkaas dhinacna ka ah dhacdadan.

Rooble waa wiil Soomaaliyeed oo ka mas’uul ah qoys ka kooban xaaskiisa ilmo yar oo labo sano jir ah, waxana uu deganyahay Gobolka Texas ee Dalka Mareykanka, waxa uu ku jiraa guri kiro ah oo uu ka bixiyo bil kasta lacag dhan $1,000 oo Dollar, kuma laha Dalka Mareykanka hanti ma guuraan ah, xataa ma wato gaadhi fiican oo qiimo wanaagsan leh, awoodiisa dhaqaalena kama badna noloshiisa isaga iyo masaariifta yar ee uu u diro hooyadii, aabihii iyo walaaladii oo ku nool magaalada Diredawa ee dalka Ethiopia, Rooble waxa uu maalin maalmaha ka mid ah la kulmey nin la yidhaahdo Guuleed oo ay isku degmo degan yihiin, markii waxoogaa la sheekeystay Guuleed waxa uu Rooble u sheegay inuu guri iibsadey, Rooble markuu si qoto dheer u wareystey Guuleed waxa uu ogaaday in mushaharka Guuleed qaataa aanu ka badneyn inta Rooble soo gasha!!! Culeyska  Maaliyadeed ee saaranina uuba ka weyn yahay kan isaga saaran!!!!, waxa uu si amakaak ku jiro u weydiiyey Guuleed sida ay ugu suuro gashay inuu guri iibsado, Guuleed waxa uu ugu jawaabay: ‘taasi uma baahna fekerbadan iyo inaad la yaabto midna, waxaanan kuu sheegayaa wadada aan marey oo adba aad mari karto’, Rooble oo dareenkiisu aad u kacsan yahay farxad iyo naxdin isku dheehanina ka muuqato ayaa ka codsadey Guuleed inuu arintaa ka caawiyo.

Guuleed waxa uu u sheegay Rooble inay jirto shirkadda guryaha iibisa oo la yidhaahdo ‘Farxad ku Seexo’, taasoo shuruudaheedu fudud yihiin oo aan ka dooneyn inuu mushahar badan qaato, kaba sii fiicane aan ka rabin inuu rahan dhigo shirkadda,!!!!!  Waxaanu u sheegay shirkadda inay ka shaqeyso gabadh la yidhaahdo Aasiya oo u qaabilsan qeybta suuqeynta, waxaanu siiyey Telephoonka shirkadda iyo Extension-ka Aasiya, isagoo u sheegay in uu berito oo Isniin ah la hadlo, maadaama aanay Maanta shaqeynayn.

Rooble isagoo farxadi wejigiisa dabooshay ayuu macasalaameeyey Guuleed, si degdeg ahna u aaday gurigiisii sii uu farxadiisa ugu cabiro xaaskiisa una sheego iney soo dhowaatey dhabowgii riyadooda ee ahayd in ay maalin uun guri ay iyagu leeyihiin ka soo toosaan.

  Habeenkaas Rooble hurdo fiican ma seexan habeenkuna aad buu ugu dheeraa, gama’ la’aantuse dhib kuma hayn ee wax dhib ku hayey dheeraanta habeenka, waxaanu degdegsanahay waaga, ducadiisuna waxay ahayd ‘Ilaahow aanu waaga waraabe cunin’. Rooble maalintaas hawshii ugu horeysay ee uu qabtay waxay ahayd inuu Telfoon u direy Shirkadii ‘Farxad ku Seexo’ oo uu la hadlay Aasiya, una sheegay dantiisa, iyadoo aad u soo dhaweysay uguna qalbi dejisay inay shirkadani u taagan tahay caawinta iyo taakulaynta Dadka dakhligoogu hooseeyo ee isagoo kale ah, si gaar ahna loo xanaaneyn doono iyadoo ka dalbatey inay xafiiskeeda soo booqdaan isla maantaba isaga iyo xaaskiisu. 

Rooble maalintaas shaqadiisa waxa uu u gutey si firfircooni iyo farxad badani ku jirto, isagoo isla markii uu shaqada ka baxayna si toosa u aaday goobta loogu tilmaamey inay xarunta shirkadda Farxad ku Seexo ku taalo, oo xaaskiisana kula balamey albaabka shirkadda oo aan aad uga fogeyn goobta ay ka shaqeyso.

Rooble Markey tageen isaga iyo xaaskiisu xarunta shirkadda Farxad ku Seexo ee guryaha ku iibisa haftada si fiican baa loo soo dhoweeyey, isla markiibana waxa loo geeyey Aasiya oo si diiran u soo dhoweysay, Su’aalo iyo Jawaabo dhowr ah ka dib Rooble waxa loo sheegay in laga iibinayo guri qiimihiisu yahay 150,000 (boqol iyo konton kun) kana kooban laba qol oo hurdo ah, fadhi madbakh iyo musqul, iyadoo loo tilmaamay xaafada uu ku yaalo sawirkiisana la tusay, wax loo sheegay in dulsaar aad u hooseeya (Interest) la saari doono iyadoo la tixgelinayo xaaladiisa Dhaqaale ee hoosaysa.

Nasiib wanaag haftada laga rabo inuu bixiyo Bishiiba waa intii uu kirada u bixin jirey.

Rooble markii la dhameeyey hanaankii wax kala gadhashada waxa maalmo ka dib gacanta loo geliyey furihii guriga, sidaasaanu ugu wareegay oo ka soo toosay markii ugu horeysay cumrigiisa guri uu isagu leeyahay.

Rooble dhowr bilood ayuu haftadii guriga bixinayey isagoo maalintuu bixiyoba xaaskiisa u sheegayey maantana gurigii qeyb baynu la wareegnay, isagoo isku qanciyey in markuu $1000 bixiyo uu guriga qeyb ka mid ah yeelano, halkuu markii hore bixin jirey kiro jeeb nin kale ku dhacaysa oo aanay wax dan ah oo kale isaga ugu jirin.

Waxase miskiinku mooganaa inaanu sharcigu ilaalin war-mooganayaasha, heshiiska uu galay ee koobiga laga siiyeyna uu ahaa mid dhagareysan.!!!!!

Waxa heshiiska xagiisa hoose ku qoran qodob far aad u yaryar ku qoran oo odhanaya: ‘lacagta dulsaarka ah ee aad bixinayso ee boqoleyda ahi waa mid ku xidhan hadba sicirka uu baanka dhexe jaro’ taasoo macnaheedu yahay hadii uu bisha danbe baanka dhexe kordhiyo sicirka faa’iidada in ay adigana kugu kordhayso haftada bilaha ah ee lagaa rabaa.

Waxa kale oo jira qodob odhanaya hadaad lacagta ku bixin waydo wakhtiga lagu heshiiyey waxa ku fuulaya ganaax boqoleya ah. Sidoo kale waxa jira qodob odhanaya sadexda sanadood ee ugu horeeya lacagta aad bixisoo dhami waa faa’iido shirkadu qaadanayso qiimaha gurigana laga dhimi mayo!!!! Iyo qodobo kale oo aan kuwaas arxan dhaamin.

Hadaba Rooble maxaa ku dhacay ka dib afar bilood oo uu farxad iyo rayn-rayn ku seexday gurigii dhalanteedka ahaa ee ay shirkadda Farxad ku Seexo ku martida qaadey?!!!.

        Lasoco dhamaadka sheekada Rooble, iyo dhinacyada saameynta ku leh dhacdooyinkan, sida suuqa guryaha, bangiyada maalgelinta & sharikadaha ceymiska.

  Hanaanka Suuqyada maaLiyadeed ee Islaamiga ah

Dhaqaalaha & bangiyada islaamka

Waxa diyaariyey:

Abdulqani Hussein MohamedAlbadr.

PhD (Candidate) In Islamic Financial Engineering.

Bedercenter@Gmail.Com

 Www.Bedercenter.Net    

Aragtida qoraalkan waxaa leh qoraaga ku saxiixan