Towxiidka waa kalmadda furaha u ah Islaamnimada, macnaheeduna waa, in cid xaq lagu caabudo ayan jirin Illaaha weyn  maahee, qeybta kalena waa, in Nabi Muxamad loo qiro inuu yahay rasuulkiisa. qofku marka uu intaas ku dhawaaqana waa qof  Muslim ah oo Illaahay rumeeyey, wixii intaas ka dambeeyana waxaa laga rabaa inuu la yimaado ficiladii kale ee Muslimiinta laga rabay, sida Salaadda, Zakada, “ciddii awoodda” Soonka, iyo Xajka, qofkii intaas la yimaadana waa Muslim dhiiggiisa iyo maalkiisa in la nabad galiyo la doonayo.

Shareecada Islaamka waa qaanuun dhameystiran oo Illaahay ugu talagalay inay aadanuhu weheshadaan inta ay adduunka saaran yihiin, iskuna dhaqaan, isla markaasna ay ku jirto danta aadanaha adduun iyo aakhiroba.

Muslimiintu waa dadka qiray kalmadda Towxiidka, ka dibna ku daray falalkii kale ee Islaamku amray, sida Salaadda iyo Soonka, Zakada iyo Xajka ciddii awoodda, 5 taas tiirna waa kuwa ay ku taagan tahay Islaamnimada.

Al-Shabaab iyo Taageerayaashoodu Kalmadahaasi sidee u isticmaalaan?

1- Towxiidka

Kalmadda Towxiidka ee furaha u ah Islaamnimada, sidaas waa u yaqaanaan, laakiin waxaa jira macnayaal kale oo ay si gaar ah ugu adeegsadaan, taasoo cidda aan ku raacin ay  ku sheegaan cid aan fahmin towxiidka, waaba haddii ayan diinta Islaamka ka saarine, waxaana ka mid ah:

A- jihaadka

Jiritaanka Jihaadka , ma ‘ahan mid ay doodi ka taagan tahay Muslimiinta dhexdooda, balse waxa muranka ugu badan ka jiraa ee Al-Shabaab iyo ururada la aragtida ah lagu diiddan yahay ayaa ah, noociyadda Jihaadka iyo shuruudihiisa.

Haddii aan taas isla fahanno,   Al-Shabaab  iyo inta ku aragtida ah ayaa waxa ay qabaan, ciddii arimahaasi kala doodda ama ku diidda, in ayan Towxiidka fahmin, marka aad maqashid hebel towxiid ma fahmin ama koox hebla, yeyan kaa hoos bixin Towxiidka la fahmayo ma ahan kii caadiga ahaa ee aad taqaanay ee waa, sida ay Towxiidka u fahansan yihiin  oo ah, noociyada Jihaadka aan lagu raacsaneyn ciddii aan ula fahmin sida ay rabaan.

Sheikh Jaamac C/salaam oo ka mid ah culimada hadda la dhacsan fikirka aan ka hadlayo, ayaa bisihii 4-aad ee sanadkii 2010-kii, mar uu ka hadlayey masaajid ku yaala magaalada Muqdisho, waxa uu sheegay in culimada Ictisaam ayan fahmin towxiidka. isaguna uusan horey u fahansaneyn, taas macnaheeda waxaan filayaa inay caddahay waxa uu Towxiidka ka wado.

B-Col iyo Saaxiib

Marka ay halkaan joogto, Al-Shabaab  iyo ururada la halmaala, mar kale ayey isticmaalaan ereyga ah ” Towxiidka lama fahmin” waxay ka wadaan :ciddii aan col la nahay la colow, ciddii aan saaxiib la nahayna la saaxiib, haddii kale towxiidka ma aadan fahmin: macnahan oo dhameystiran qodobka kale ee Muslimiinta baan ugu tagi  doonaa.

2- Shareecada

Shareecada Islaamka ee aan kor ku soo sharraxnay, taasoo muslimiinta laga rabo inay hirgeliyaan, waa mid dhameystiran, mana ahan shareecada Islaamka in lagu koobo waxyaabo dhowr ah.  Soomaalidu waa Muslimiin waa ku dhasheen shareecada, kuna dhaqmaan in badan, waxna waa ka dhiman yihiin u baahan in la dhaqan geliyo.

Shareecada ay Al-Shabaab u dagaalamayaan hirgelinteeda, waa shareeco ay shuruudo laba ah ku xiran yihiin, waxayna kala yihiin labada shardi:

1- In Shareecada loo hirgaliyo sida ay u fahansan yihiin, looguna dhaqmo.

2- In cidda hirgelineysa ay iyagu noqdaan oo cid kale ayan shareecada wax ku maamulin.

In Shareecada loo hirgeliyo sida ay u fahansan yihiin waxaan ka wadaa, dadka Muslimiinta ah waxaa jira aragtiyo u dhexeysa, gaar ahaan furuucda, ama fahanka, sidaas daraadeed waxaa jira madaahib iyo aaraa culimadu kala qabaan kuwii hore iyo kuwa dambe, mas’alo ijtihaadi ah ayaa noocyo kala duwan loo kala arkaa, marka iyagu waxa ay doonayaan in aragtidooda ay noqoto midda lagu saleynayo Shareecada Islaamka, taas xagga u tuur.

Midda kale Al-Shabaab cid kale lama doonayaan inay Shareecada hirgeliso, waxaana  tusaale u ah:

Xarakada Al-Shabaab cid aan iyaga aheyn ma dooneyso inay Shareeco wax ku maamusho, waxaana tusaale u soo qaadan karnaa ururkii Xisbul Islaam ee ay arimaha badan isku raacsanaayeen inay ula dagaalameen meelo badan in ay Shabaab ku soo biiraan oo shareecada cidda wax ku xukumeysa ay noqoto oo kaliya Al-Shabaab, haddii la dhaho midnimaa la raadinayey, sax  Muslimiinta waa laga rabaa inay mid ahaadaane maxaa loola dagaalamay iyagaaba diyaar u ahaa midnimada oo ku baaqayaye? haddii la yiraahdo dagaalkii Kismaayo waxaa lala galay Axmed Madoobe oo hadda Kenya la socda, kii Buurhakaba yaa lala galay, mase C/qaadir Kumaandoos baa asna meel kale ku xirnaa?.

3-Muslimiinta

Bulsho ama qof marka Muslim la dhahayo, waan soo marnay oo kuma laabanayo, inta badanna dadku waa yaqaanaan,  balse halka aan u socda adna aad iga dhowreyso waa qolyaha aan ka hadleyno Muslimiin yey ka wadaan? si aad jawaabta su’aashaas iila wadaagto wax yar u dul qaado qormadan:

Ma maqashay ereyadan?

Muslimiintii baa la baabi’iyey.

Muslimiintii baa la dhibaa

Ahlu Towxiidkii baa baxsan la’

Macnaha waxaa weeye iyagaa isku wada, dabcan iyagu Muslimiinta ayey ka mid yihiin, in muslinimadooda loo dhibana sax maaha, balse meel ay muslimiin iyaga ka badan ku nool yihiin oo dhul islaam ah, wax dhib ahna ay muslimiinta guud ku qabin inay dhahaan Muslimiin baa lagu dhibaa macno kale u garan maayo aan ka aheyn in Muslimiinta ay sheegayaan ay iyaga iska wadaan, gaar ahaan  marka loo dhibo arimaha  ay muslimiinta guud isku diiddanaayeen. waxaaba halkaas laga yaabaa in kali-muslinnimo ay  muuqato, laakiin hadda macnahaas uma jeedo, iyagana walow ay ka muuqato haddana waxay sheegaan inayan sidaas aaminsaneyn, in loo tixgeliyana waa ila wanaagsan tahay.

Al-Shabaab, iyagu shareecadii maaha oo ciddii iyaga la colowda shareecada inay col la tahaykamadhalaneyso. sidoo kale iyaga Muslimiinta oo dhan ma matalaan, meel iyaga lagu doortay oo umadda inay hoggaamiyaan loogu wakiishayna majirto, waa dad muslimiinta ka mid ah, sax iyo qaladna leh, su’aalo badanna waxaa ay ka furan yihiin halka ay umadda ku wadaan, wax yar su’aalahan ila fiiri.

1- Koox muslimiinta ka mid ah ma u babac dhigi kartaa gaalo oo dhan iyo inta badan muslimiinta?

2- Gar miyaa in Soomaalida  lagu tijaabiyo arimo culculus oo ayan ka bixi karin,  inta badan dadkuna  ay fashil u arkaan?

3- Intii 20 sano iyo ka badan ka dib laga shalaayi lahaa falal aan faa’iido badneyn, sow gar maaha in marka la nabad qabo aan lagu dhaqaaqin?

4- Haddii dadka diinta bartay badankoodu diinta xagal-daacinayaan yey yihiin dadka koryeelaya?

5- Haddii dhulkii kale ee Soomaalidu deggeneyd la leeyahay halaga soo Hijroodo dadkii muslimiinta ahaa ee ku noolaana ay doodi ka taagan tahay xukunkooda, yey kooxdani dartood u baaba’ayaan ma cid ay gaalo u arkaan iyo dhul ay waddan gaalo u arkaan bay daraadood u dhamaanayaan?

6- Haddii xiligan la leeyahay inta badan umaddu  maanta Towxiid ma fahmin goorma ayaa dadku towxiidka fahmayaan, dad intiisa badan ayan towxiid fahansaneyna sidee Jihaad looga dhaadhicin karaa?

7- Haddii intii saaxiibada ahaa ay isku haystaan arimahaasi masiiriga ah goorma ayaa bulshadii kale sida aad wax u dooneyso uga gadeysaa, goorma ayaase caalam kale u gudubtaa?

8- Qofkii su’aalahaasi keena ma murtad baa, mase waa mufsid dil mudan?

9-Haddii Nabi Muxamad (SCW) kabarinoqonayey qaar ka mid ah ficiladii ay saaxiibadii sameeyeen, maxaa loo maqli waayey Al-Shabaab oo ka cudur daaranaya wax ay haleeyeen?

10- Akhristaha qormadanow waligaa ma maqashay ficil hebel oo ay Al-Shabaab sameeyeen oo ay cambaareynayaan madaxda xarakadu, mase 5 sano iyo ka badan ururku maba qaldamin weli?

11- Qof mulim ah wax ka sheegiis ma lagu gaaloobaa?

12- Koox muslimiinta ka mid ah wax ka sheegeed malagu gaaloobaa?

13- Muxuu yahay waxa u dhexeeya qof muslim ah iyo koox muslimiinta ka mid ah?

Gunaanad

Towxiidku waa albaabkii laga soo galayey Islaamnimada, cid gaar u leh oo gooni uga sheegan karta dadka kalena majirto, Musliinta oo dhan ayuuna u dhexeeyaa haba kala badiyaane, haddii ay sidaas tahay, sax ma ahan in koox gaar ah si ay u fahansan tahay laga dhigo sidii saxda aheyd ee aan la khilaafi karin.

Shareecada Islaamka waa wax laga rabo qof walba inuu isagu ku dhaqmo, waxaana ka mid ah ku dhaqankeeda, salaadda oo la toosiyo, soonka, zakada iyo Xajka oo la guto ciddii awoodda, dhiiga muslimka oo la dhowro, xanta oo laga tago, muslimiinta oo loo turo, cilmiga oo la barto, waaliddiinta oo baarri loo noqdo, wanaagga oo dadka si xikmad leh loogu sheego xumaanta oo dadka laga reebo, “haddii xumaanta la reebayo ayan ka dhalaneynin xumaan ka badan”, dalka oo si guud ay uga muuqato sharaa’irta Islaamka, masaakiinta oo la caawiyo, dadka waaweyn oo la ixtiraamo, dariska oo xaqooda la ilaaliyo, in lagu dadaalo  intii ciqaab laga baqi lahaa in dadku xumaanta qanaacadooda isaga dhaafaan, ka dib marka lagu wacyi geliyo , ciddii intaas oo dhan wax ku qaadan weyda oo sidii shareecadu tiri garab-marta, lana timaadda wax xad keensanayana sidii shareecadu tiri la mariyo, iyadoo aan xadka loo fulineynin anaa kaa xoog weyn, ee maxkamad iyo cadaalad la marayo, loona fulinayo xadka si weliba waafaqsan wanaagga iyo naseexada ee aan  la coleytan iyo ku xumeyn aan laga wadin. arimahaasi iyo kuwa kale oo badan ayaa ka mid ah Shareecada Islaamka ee wanaagga  badan.

Muslimiintana, waa kuwa  intaas rumeysan kuna dhaqma, cid walba meel ha u joogtee, waxaa ka mid ah: mid naftiisa dulmiyey, mid dhexdhexeysta, iyo mid u hormara kheyraadka, Muslimiintuna ma ahan koox gaar ah.

Haddaba akhristaha mudnaanta lahow, waxaan filayaa inaan isla fahannay macnaha laga wado 3-da erey ee aan jeexjeexnay, anigoo ku kalsoon in dad badan oo qormadan akhrin doona ay ku baraarugsanaayeen aniga hortay.

W/Q:  Maxamed Nuur Shire

mnuur10@gmail.com

Mashruuca Islaamkana halka uu marayo ay kasii wadaan facyaalka soo kacayo insha allaah.

Haddii aad culays ka dareemeeyso qoraalladayda ha la yaabin sababtoo ah waa noloshaydii iyo waaya aragnimada qof ahaaneed ee aan soo maray. Waxaa horay loo yidhi: oohinta qofka laga dhintay iyo mida qofka la soo kiraystay ooynayso isku mid ma aha, (waa dhaqan carabtu lahayd in dumarka laga dhintay soo kiraysaan dumar kale oo la ooya) Waxaa ii muuqda meesha ummaddaan u dhimanayso in ay tahay diin la’aanta iyo in aan la qiimayn waxa la haysto iyo waxa maqan ee la rabo in la doono. Maxaa fiican oo qofkii kaa horreeyay qabtay oo u baahan sii wadid, maxaa lagaa rabaa in aad ku kordhiso oo ka dhiman.

 Lafoole

Kulliyadda waxbarashada ee lafoole waxay leedahay taariikh gaar ah oo mudan in la xuso sababtoo ah waa kulliyaddii ay kasoo baxeen macallimiin badan oo wax baray facyaalkii wax bartay ee dalka qaybihiisa kala geddisan maamulka u qabtay. Waxaa la furay lafoole Octobar 1963, waxaa dhismaha iyo meesha laga dhisayba fuliyay maraykanka, wuxuu ka dhex dhisay masjid leh minaarad quruxbadan, waxaa lagu billaabay 5 macallin oo maraykan ah oo kayimidEasternMichiganUniversitymid kamid ah ayaana madax u noqday iyo 2 macallin oo masaari ah oo midna dhigo luqadda carabiga midna diinta.

Dr. ismaciil Samatar oo kamid ahaa 50-kii arday ee lagu furay),waxaa la dhihi jiray NTEC (National Teacher Education Center), waxay ku xirnayd jaamacadaha maraykanka ,raga kasoo baxa waxay ahaayeen rag aad ay u saamaysay ilbaxnimada galbeedka, afka wax lagu barto wuxuu ahaa afka ingriiska, oo ninka ku hadlaa laba jumladood uu ahaa nin la jeclaysto in la noqdo isagoo kale waxbaba yaanay u wehlinin hadduu rabee. Sidoo kale waxaa lamid ahaa qofka talyaaniga ku hadla,sababtuna waxay ahayd waa afka qolada dadka dunida qabsatay.

Macallin kamid ah macallimiintii wax ka dhigaysay Dugsiga sare ee Axmed Warsame ee magaalada Beledwayne, maamulana nooga ahaa cismaan Badawi ayaa maalin wuxuu noo dhigayay taarikhda aadanaha wuxuu aad nooga dhaadhiciyay in dadka daanyeer kayimaadeen (evolution), dood culus ayaa na dhexmartay laakin waa ku adkaystay ardaydiina qaar ayaa ku raacay, waxaan noqday wadaad diin duqoowday ku dheggan, ciil darted waxaan doondoontay wax burrinaya nadariyaddaan cilmi ahaan si aan uga horgeeyo isagana dhiciyo macallinka waana waayay, tusaalahan aan kuu sheegayo waxay haystaa arday walba oo iskuul dhigta intaa iyo kabadanna waa ku dhacayaan.

Ogoow akhristoow ardada waa dadka ay fiirsanayaan dadka oo dhan, dugsiga sare waxaan ku dhiganaynay markaas 27 arday. Macallimiinta kale waxay kasoo bixi jireen dugsiga Maccestrale oo lagu dhigi jiray afka talyaaniga. Macallimiinta inta tukato waa nadir xataakandiinta dhiga ma tukado. Waddamo badan ayaa waxaa ugu horreeyn laga furay kulliyadaha waxbarashada ujeedada waxay ahayd in la helo macallimiin xambaarsan fikirka galbeedka oo soo saaro hoggaamiyayaashii barrito, waase usoo noqon doona ujeeddo ayaan kaleeyahay xusiddan.

 Mashruuca islamka iyo kacaanka:

Sida aan kuu soo sheegay waxaan u wareegnay beesha hantiwadaagga ee uu hogaaminayo USSR (United Soviet Socialist Republics) ,madaxweeynihii dalka ayaa ku dhawaaqay in la qaatay hantiwadaagga cilmiga ku dhisan (scientific Socialism) oo aabbayaal u yihiin Karl Marx iyo Lenin. Gumeeysigii wuxuu ka tagay maxkamado lagu xukumo shareecada islaamka gaar ahaan waxa la xidhiidha arrimaha qoyska sida; dhaxalka ,guurka furriinka iwm, oo uu fadhiyo qaaddi diinta islamka yaqaan.

Janaayo 11, 1975 ayaa kacaanka soo saaray sharcigii xeerka qoyska ee”sinnaanta ragga iyo dumarka” Jan 1 7,1975 maalin jimce ah ayaa wadaad ka istaagay masjidka Sh. Cabdulqaadir magaciisana ahaa sheikh Maxamad Axmed wuxuuna gacanta bidix ku qabtay wargayskii lagu qoray go’aankii xeerka qoyska, gacanta midigna quraanka isagoo leh makanaa cadaalad ah misekan. Shiikh kale oo magaciisa la dhihi jiray Sh. Muuse yusuf oo masjid kale ka hadlayayaa tilmaamay in aan Ruush wax naga dhexeeya jirin ee shartiisa allaha na dhaafiyo , nin kale oo sheikh masaari ahna waa ka hadlay oo markii dambe dalka laga musaafuriyay. Waxay culimada ka hadlayaan axkaamtii qoyska ee yarayd ee uu talyaaniga ka tagay oo ka haray shareecadii islaamka oo dhan maxaa loo bedalayaa?. Waxaa dhacay kacdoon bulsheed oo xoog badan kuna sigtay kacaanka inuu dhaco. Kaddib waxaa la xidhxidhay dad aad u farabadan kadibna waxaa lasoo joojiyay maxkamad,xukunkii wuxuu u dhacay sida tan;

 Subax Khamiiseed ee ay bisha Muxarram ahayd 11ka sanadkii 1395kii, kuna beegnaa 23kii January 1975kii ayaa Idaacaddii Raadiyow Muqdishu laga sii daayay war argagax iyo cadho ku beeray shacabkii Soomaaliyeed, inkastoo aanay wax fal ah oo ay kaga hor tagayaan arrintaasi aanay waagaasi qaadin haddana qof kasta meel uu joogayba hoos u foorarsay. Warkii Radio Muqdishu sii daayay oo aad u koobnaana waxa uu u qorraa sidatan:-”Sida ay sheegayso wakaaladda wararka Soomaaliyeed ee SONNA waxaa saaka subixii dil toogasho ah lagu fuliyay 10-kii qof ee ay maxkamadda badbaadada qaranku ku xukuntay dilka , waxaana lagu toogtay oo dilkaasi lagu fuliyay garoon u dhaw dugsiga booliska ee ku yaala xeebta badda, magacyadooduna waxay kala yihiin;

1-Sheekh Axmed Sh. Maxamed
2-Sheekh Muuse Yuusuf
3-Sheekh Axmed Iimaan
4-Cali Xasan Warsame
5-Xasan Ciise Iley
6-Maxamed Siyaad Xirsi
7-Cali Jaamac Xirsi
8-Aadan Cali Xirsi
9-Saleebaan Jaamac Maxamed
10-Yaasiin Cilmi Cawil

Maxkamadda badbaada qarankuna waxay ku eedaysay dambiilayaashaasi horteedana ay kaga caddaatay in 10-kaas eedaysane ay si wadajir ah uga hor yimaadeen xeerkii ay sida wadajirka ah iskugu raaceen kana soo baxay golaha sare ee kacaanka, iyo golaha wasiirada 11-kii January sanadkii 1975kii, kaasoo ku saabsanaa sinnaanta ragga iyo dumarka, waxa ayna maxkamaddu u cuskatay xeerka lambarkiisu yahay 12 qodobkiisa 54-aad ee soo baxay 10-kii bishii 9-aad sanadkii 1970ki”(1) Xukunka waxaa ridday Maxkamadda Badbaadada Dalka oo aan laga qaadan Karin racfaan.

Xilligaa in badan oo saxwada ah waxay ku maqnaayeen ololihii baridda afka soomaaliga,kacdoonkan wuxuu ahaa mid shacbi ah oogilgilay dowladda. Fulintii dilkana waxay farriin xooggan u dirtay ciddii istitraahada waxaad ka hortagi kartaan mabda’ hantiwadaagga ee wadiidiisa cagta saaray. Raga kacaanka hoggaaminayo waa saraakiil kasoo wada baxay inta badan kulliyadaha dalka Talyaaniga sida Modena iyo kuwa ingriiska sida Sanders iyo kuwa carabta sida Masar, waxaa lagu sheegaa inay tukadaan labo nin Cismaan Maxamad Jeelle iyo Axmed Xassan Muuse, diintaa wax lagu dhaqi karaa iyo fahamkeeda aad iyo aad ayay uga fogyihiin, waa rag ay ka go’antahay in ay waddankooda horay u mariyaan, kana saaraan dib u dhaca, laakin shareecada in wax lagu xukumi karo xagga iska dhig oo waxay kala midyihiin madax badan oo ah kuwa ka taliyo dunida muslimka.
Madaxtooyada masaajid maleh, iskuulaadka ,jaamacadaha waa sidoo kale, kulliyadda jaalle siyaad ee saraakiisha kasoo baxaan masjid ma lahan, ninka yidhaahda waa tukanaa waxaa ku adkaanaya in uu helo waqti uu ku tukado iyo meel uu ku tukado. Welwelka ugu wayn waa sidee u tukataa ama diintaada u haysataa adigoo waxbaranaya ama shaqaynaya.

Tusaale ahaan waxaan xusi karaa, Lix gabdhood ayaa laga raacdeeyay kulliyadda lafoole, waxaa la yidhi kala doorta qaadashada xijaabka iyo waxbarashadiinna aad soo waddeen, waxay doorteen in aanay dhigin xijaabka alle ku faradyeelay/waajibiyey, gabdhaha waa gabdho soo dhamaystay waxbarashadii dugsiga sare oo aad u adkayd, waxaa dhibka cayrinta ka daran waalidka oo dhan oo u arkayo qof dhintay oo ku ciyaaray mustaqbalkiisii, dadaalkii waalidkana kadhigay halbacaad lagu lisay, ma aha gabdho akhlaaq xun sababta lagu cayrinayo, kaliya waa qaadashada xijaabka oo ahaa wax lala yaabo waqtigaa, waad garankartaa culayska gabdhahaa fuulay iyo waxa ay u adkaysteen,waxaad ku qaboowsataan maanta in aan Iskoolaadka soomaaliya dhamaantood ama in badan oo kamid ah aan la aqbalayn gabar aan xijaabnayn, waxaan rajaynayaa gabar kasta oo Xijaaban oo Soomaali ah ama xijaaban doonto in uu ajar idikaga socdo, abaalka aakhirana waa kasii wayn yahay bi idni laah.

 Gabdhahaas waxay kala ahaayeen;

1. Caasho Salad oo hadda yemenjoogta (xaaska Cali Muuse Ciise)
2. Khadiijo Garwayne kuna nool Toronto (Marwada Sh. Maxamuud foodcadde Allaha jannadii ha ka waraabiyee ka geeriyooday)
3. Qaali Maxamed Cabdi (allaha u naxariisto)
Iyo saddex gabdhood oo kale. Illaahay waxaan uga baryayaa inuu naarta ka xijaabo, xariirta Janadana labis uga dhigo, idinka waxaan idinka rajayanayaa inaad u ducayn doontaan. Akhristoow amaad istiraahdaa wadaadka ma dhul gaaluu ka sheekaynayaa, maya ii sug wax yar. Mashruuca Islaamka ee Soomaaliya raggeedii waxay go’aansadeen in ay marka ugu horraysa is dhisaan oo ay soo saaraan rag kun nin u dhigma iyo in arddada soo dhamaysata dugsiyada sare loo jiheeyo laba qeeybood:

b- Milateriga
t- Waxbarashada

Labadaan mu’asaso waa labada laga fasahaadiyo dunida muslimka, tan hore waa xoogga loo adeegsado fulinta mabda’ kasta oo xun iyadoo isla markaana ah awoodda lagu caburiyo shucuubta muslimka ah. Tan dambe waa midda barbaarisa facyaalka soo kacayo oo dhan waxa wax barbaarinayana waa macallimiinta kasoo baxday kulliyadda waxbarashada lafoole.Ardada kasoo baxaysa waxbarashada, reerahoodu waxay u sugayaan sida reer sabool ah oo hal neef oo dhalaya leh sida ay u sugaan, waxaa lasii qorsheeynayaa meesha waxbarasho ka gali lahaa iyo shaqada uu qaban lahaa si reerka u soo galiyo dhaqaale fiican, haddii uu ardayga yahay wadaad waxaa in badan iska horimaanayo qorshihii reerka iyo kii xarakada islaamka, waxay ku qaadanaysaa waqti in uu ka qanciyo reerka meesha loo dooray, sidaa daraadeed waa inuu reerka qorshahooda raacaa haday u diraan labada kuliyadood ee aan soo xusnay meel aan ahayn, oo uu markaas jabiyaa istraatijiyadii dhaqdhaqaaqa islaamka.

Waxaad ogaataa ardada wadaaddada ah inay yihiin ardada xagga aqoonta ugu sarraysa iskuulaadka, taasoo meesha ka saartay in hoos loo fiiriyo wadaadka, waa la yaqaannay fagaarayaasha waxbarashada marjica waxay ahaayeen wadaadada. Walaaha waxdada waxay ka fureen Hargaysa iskuullo gaar ah oo laba ujeeddo kalahaayeen,in ay raggooda ku dhisaan aqoon ahaan iyo in ku kasbadaan ardada kale waxaana kasoo baxay rag waawayn oo dacwada wax wayn ka taray. Mararka qaarkood waxay nafta iigu sheekayn jirtay war xaggee ka iman nasriga Kooxdii u horraysay waxay aadeenRussia, kooxdii labaad waxay ku xaroodeen kulliyadda Jaalle Siyaad.

Waxay ahaayeen 5 nin, waxaa maalmihii koobaadba lasoo cayriyay saddex kamid ah, maxaa lagu soo ceeyriyay? Sheekadan waa taariikh yaanay ku dhaafin, layli saraakiishii ayaa waxay ku jireen hoolka shirarka waxaa khudbad u jeedinayay sarkaal sare, waxaa soo gashay salaaddii maqrib, wadaaddadii waa kuurkuursadeen war see yeelnaa salaaddii waa joogtaa? Mid baa gacanta taagay waxaa la waydiiyay wuxuu rabo, wuxuu yidhi waan soo tukanayaa, waxaa la yidhi ma jirto? markuu dhowr jeer gacanta taagay oo salaaddii loo diiday ayaa saddexdoodi midna imam noqday labana ku xirteen meel hoolkii dhexdiisa ah, iyagoo sujuudsan ayaa askar lagu dalbaday lug iyo gacan isu qabteen waxaana lagu tuuray xabsiga iyagoo aan dhammmaysan salaaddii kadibna waxaa laga tiriyay dirayskii waana la cayriyay, maanta waa joogaan.

Magacyada raggaas waxay ahaayeen;

1- Xasan Afrax Guure
2- Axmed Ducaale
3- Mahdi Jimcaale.
4- Sh. Cabdinasir Xaaji Axmed oo ragga ka mid ahaa ayaa warka faahfaahintiisa ka heli kartaa.

Ragaas ilaahay waxaan uga baryayaa in xabsiga aakhiro ilaahay ka badbaadiyo, khaa’iqda dhexdoodana uu ku sharfo maalinta ummaduhu aruman yihiin. Halkaas ha inoo joogto lasoco qoraalka danbe insha allaah. Aad ayaan ugu mahad celinayaa dhamaan inta ducada iyo dhiira galinta qoray ama ila soo xiriiray, Jazaakumu laahu khayran.

Waa inoo qormada soo socota insha allaah.

Qore: Sheikh Cabdiraxman Sheikh Cumar
burdhinle@yahoo.com

FG: Waxaa jirey qoraal maamulka guud ee jamaacadu u qaybiyey maamullada jamaacada ee dalka iyo dibadda 21kii Feb 2006 oo ahayd seddex beri ka dib markuu dagaalku qarxay; si loogu gudbiya xubnaha jamaacada, dadweynahana loogu wacyigaliyo. Haddii aan qoraalkaas helo waan soo galin doonaa, in shaa’ Allaah.

Sh. Axmed C/samad

Qoraalkii waa kan:

 بسم الله الرحمن الرحيم

warbixin kooban iyo soo jeedin

Salaamun calaykum

Salaan ka dib walaalayaal waxaan idiin rajaynaynaa idinka, ahalka iyo walaalahaba khayr, annaguna – Alle ayaa mahad lehe – aad baan u ladan nahay.

Walaalayaal qoraalkaan waxaan idiinku soo gudbinaynaa warbixin ku saabsan dhacdooyinkii Muqdisho labadii usbuuc ee la soo dhaafay, ka dibna waxaan soo jeedinaynaa talooyin ku aaddan arrimahaas.

Warbixin:

Maalintii sabtida ee 18/02/06 ayaa lagaga dhawaaqay deegaanka Dayniile isbahaysi loogu magacdaray Isbahaysiga Nabadda iyo La dagaallanka Argagaixisada oo ay xubno ka yihiin toban nin oo sagaal ka mid ah la shaaciyay magacyadooda, waxaana ka mid ahaa:

1.     Max’ed Qanyare Afrax (wasiirka amniga qaranka)

2.      Muuse Suudi Yalaxaw (wasiirka ganacsiga)

3.      Cumar Filish (wasiirka diinta iyo awqaafta)

4.     Xaaraan ku naax (wasiirka dhaqan celinta maleeshiyada)

5.      Bashiir Raage ( ganacsade xiriir weyn la leh hay’adaha sirdoonka gaalada)

6.     Cabdi waal (oo ka mid ah raga dadka gaalada u dhoofin jiray, kuna tiirsan Qanyare)

7.      C/rashiid Ilqayte (ganacsade). Waxaa kale oo ku jira laba nin oo midna yahay Abgaal, kan kalena Sacad oo aan ahayn dad caan ah. Ka dib waxaa si deg deg ah ugu biiray Maxamed Dheere (guddoomiyaha Jawhar) oo isagu naqdi kulul u jeediyay nimankaas markii hore, ka dibna jeediyay hadal ayidaad iyo kala qaybgal ah, taas oo loo fahmay in amar sare u yimid.

Cidda ay la dirirayaan waxay ku sheegeen:

1.     Maxaakimta islaamiga ah

2.      dadka doonaya in ay dalka ku soo rogaan xukunka shareecada islaamka

3.      argagixiso shisheeye ah oo ku dhuumaalaysanaya Muqdisho

4.     dadka qarinaya nimanka argagixisada ah.

5.      niman ku soo tababartay dibadda oo argagixiso ah

6.      nimanka afka duubta oo dadka saraakiisha iyo aqoonyahanka ah dila

7.      nimanka WAHAABIYADA ah oo iyagu la yimid manhaj ka soo horjeeda kan soomaalidu haysato oo ah Shaaficiya suufiyo ah

8.      mar kale waxay sheegeen in ay la dagaallameen ONLF iyo Oromo

Isla maalintii lagu dhawaaqay isbahaysiga ayaa lagu soo qaaday duullaan fadhiyo ay lahaayeen ciidamada maxkamadaha islaamiga ah. Ka dib waxaa halkaa ka qarxay dagaal dhexmaray labada dhinac oo si buuxda loogaga adkaaday isbahaysigii duullaanka soo qaaday dhinac millatari iyo dhinac siyaasadeedba. Waxaa ka dhashay dagaalkaas in uu xirmo garoonkii diyaaradaha Dayniile oo uu haystay Max’ed Qanyare, laguna durko deegaanadii ay joogeen isaga iyo Cabdi waal. Dagaalkaas waxaa si buuxda uga qayb qaatay bulshadii ku dhaqnayd Muqdisho gaar ahaan dadkii ehlu diinka ahaa oo xiray waddooyinkii, lana istaagay qoryo si aan gurmadka isbahaysigu isugu gudbin, waxay kale oo mawqifkooda ku muujiyeen xamaas, kaalmo, xagga ciidankana dad badan oo mutadawiciin ah ayaa goobihii soo dhoobtay. Waxaa Rabbi dadka tusay cawradooda, waxaa kale oo jabkooda ka qayb qaatay qalabka warbaahinta oo si wacan ceebohooda u soo bandhigay, waxaana ka hadlayay arrimahaas Culimada, siyaasiyiinta iyo aqoonyahanka kalaba.

Asbaabta keentay in sidaa looga horyimaado nimanka waxaa ka mid ahaa:

1.     Iyagoo si cad u sheegay in ay la dirirayaan diinta iyo dadkeeda, isla markaana bilaabay duullaan hubaysan iyo duqayn ku wajahan magaalada.

2.     iyaga oo aan awalba la jeclayn.

3.     cidda lala dirirayo oo ahayd maxkamadihii amniga ka shaqaynayay.

4.     iyadoo isbahaysiga ay ka maqan yihiin rag muhiim ah oo ay ahayd in QANDARAASKA wax laga siiyo, sida Caato, Xuseen Caydiid iyo Gen. Galaal oo iyaguna mawqif adag ka istaagay isbahaysiga. Maxaa yeelay haddii diin la dirir kaliya wuxu yihiin maxaa annaga nalooka booday.

5.     iyada oo qabaa’ilka Habar gidir u fahmeen in isbahaysiga loo samaystay in iyaga lagula diriro, taas oo keentay in ay si weyn uga hor yimaadaan is bahaysiga.

6.     iyada oo duullaanka lagu soo qaaday deegaanka Habar gidir degto, taas oo keentay in ay caddaato tuhmadii ahayd in iyaga iyo diinta loo wada jeedo, illeyn haddii dagaalku diin kaliya yahay may xaafadaha ay haystaan ka bilaabaan.

Waxaa soo baxay in qabiilka Murusade oo deegaankooda laga soo qaaday duullaanka ay iyaguna u qaataan in dagaalakaan ay Habar gidir ku qabsanayso deegaankooda iyo hubkooda; sidaa darteed waxay u gurmadeen Qanyare ka dib markii la jabiyay ciidankii isbahaysiga. Waxay kale oo ka dalbadeen Midawga maxaakimta in dagaalka la joojiyo; maxaa yeelay waxaa ku baaba’aya, kuna barakacaya dadka rayadka ah. Waxay kale oo sheegeen in aysan taageersanayn isbahaysiga, isla markaana aysan ka reebi karin Qanyare isbahaysigiisa, isna uusan oggolayn in uu la xaajaysto maxaakimta, laakiin odayaashu waxay ballanqaadayaan in aan deegaankooda mar kale laga soo weerarin, ugu dambayntiina sidaas ayaa dagaalkii lagu joojiyay iyadoo la ilaalinayo danta guud iyo dareenka qoyskaas. Waxaa kale oo aad u muuqday in qabiilka Habargidir gaar ahaan Cayr si buuxda ugu jiro dagaalka iyagoo la saftay maxaakimta, waxaana ka yimid Kismaayo iyo inta ka sokaysa gurmad ciidan oo Cayr ah, taas oo keentay in dad badani ku doodaan in dagaalku mid qabiil yahay, waxaase si cad u beeniyay arrintaas labadii dhinac ee dagaalku dhex maray (maxkamadaha iyo isbahaysiga), sidaas oo ay tahay ayaa maxkamadda Murusade sheegtay in aysan wax lug ah ku lahayn dagaalka, uuna yahay mid la marin habaabiyay isniintii ka dib oo ujeeddoooyin kale lagu wato (Fiqi tolki kama janno tago), waxaanse filayaa in aysan saamayn weyn ku yeelan bulshada.

Waxyaabaha kale ee ay tahay in la soo qaado waxaa ka mid ah in ay maxkamadaha ku daaban yihiin dad kale oo ay is hayaan qolayaha isbahaysiga, sida X. Abuukar Cumar Caddaan oo Bashiir Raage uu ka qabsaday hub iyo fadhiyo uu ku lahaa dariiqa dekadda Ceel-macaan. Waxaa kale oo ka mid ah Yuusuf Indha cadde iyo Cayr-ka kale oo doonaya in ay difaacdaan gobolka Sh/hoose gaar ahaan airport-ka Balli doogle oo wararka qaar sheegayaan in isbahaysigu doonayo in uu ka qabsado intaba, sidaa darteed waxaa muuqata in dagaalku si ballaaran u soccon doono, ayna isu hub uruursanayaan labada dhinacba.

Wararka qaar waxay sheegayaan in ay madaxda isbahaysigu u amababaxayaan Adis ababa, hadda ka horna waxaa u yimid saraakiil xabashi ah, waxaa kale oo si is daba joog ah u imaanaya qaar ak mid ah hay’adaha sirdoonka ee gaalada, magaaladana waxaa dul heehaabaya dayuurado, inta badan maalinta jimcaha ah yimaada, dadka qaarkoodna ay u fasirayaan in uu xilligaas joogo madaxa ciidanka Maraykanka ee Geeska Afrika .

Xagga mawaaqifta aan ka istaagnay dhacdooyinkaan:

1.     In cadawgeennu yahay Gaalada oo isku dayaysa inay bulshada muslinka ah iyo diinteeda waxyeelayso, ayna adeegsanayso wasiilo kasta oo ay ku gaarayso arrintaas oo ay ka mid tahay in ay adeegsato dad calooshood u shaqaystayaal ah oo guushooda iyo guul darradooduba iyaga u noqonayso guul.

2.     In isbahaysigaani yahay mid u adeegaya cadawgaas, waxa socdana uu yahay XARBI BIL WAKAALA oo ay duullaankaan ku matalayaan Gaalada ay Qandaraaska ka qaateen.

3.     In aysan xikmad ahayn in aynu dagaal ku dhammaano iyada oo cadawgii aan waxba gaarin ee uu ina daawanayo.

4.     Sidoo kale in aysan xikmad ahayn in aynu isku baaba’no dad wax ma garato ah oo Qandaraaslayaashu soo uruursadeen, ugu dambayntana ay gaaladu isku jimlaynayso inta ka dhimata labada dhinac.

5.     In ay guul darro weyn inaku tahay in aynu isku dhammaano dadkii aynu iyaga cadawga ka horgayn lahayn.

6.     In ay lagama maarmaan tahay in la hor istaago duullaanka gaalada loogu adeegayo oo bareerka ah af iyo addinba, laakiin ay lagama maarmaan tahay in loo dhaqmo ( see xeego loo xagtaa ilakana ku nabad galaan).

7.     Sidaa darteed waxaan ku tashanay in la qaado tillaabooyinkaan:

a)    in laga shaqeeyo sidii dagaalka loo joojin lahaa, oo cid kasta oo lug ku leh loogu qancin lahaa arrintaas.

b)    In aannu samayno duruus iyo baraamij ka baxaysa idaacadaha oo aan ku wacyigalinayno bulshada oo ay ka mid yihiin Maxaakimta, qabaa’ilka, Mooryaanta dagaalamaysa iyo kuwa galay isbahaysiga la dagaalanka argagixisada.

c)     In aan tafniidino shubhooyinka iyo sheegashooyinka isbahaysigaas ku gabbanayo, dadkana loo tawjiihiyo si waafaqsan sharciga iyo maslaxaddooda.

d)    In la siiyo maxaakimta iyo dadka kale oo ku hawlan arrimahaan talooyin iyo taageero kalaba oo macnawi u badan.

e)     In looga digo bulshada dhagarta loo maleegayo, loona muujiyo khataraha soo fool leh iyo meelaha dadka laga dagi karo ee ay tahay in la iska awdo.

8.     Mustaqbalka sidii laga yeeli lahaa hawlahaan oo kale gaar ahaan deegaanadaan waxaan la sugaynay in ay isu yimaadaan duqow badan oo qaar ku mashquuleen GURMADkii abaaraha, qaarna safaro jireen, kulankaas ka dibna waxaa la soo saari doonaa sida loola dhaqmayo arrimahaan oo kale.

9.     Waxaan u soo jeedinaynaa maamulada mandiqadaha iyo aqaaliimta:

a)    in ay qaadaan tillabooyin ay kaga gaashaamanayaan dhacdooyinka noocaan oo kale ah illeyn qaylo warmo kama tunmaane.

b)     Waxaan u soo jeedinaynaa manaadiqdu in ay si rasmi ah u caddeeyaan mawaaqiftooda ku aaddan waxyaabaha noocaan oo kale ah, taas oo looga hortagayo in dad aan inala talo ahayn ku dhaqaaqaan falal aan sharciga ama maslaxadda waafaqsanayn dabadeedna loo saariyo dacwadeenna wax aysan lug ku lahayn.

c)      In dadweynaha la wacyigaliyo, dhalinyarda iyo dumarkana la siiyo wacyigalin gaar ah oo ku aaddan arrimahaan, loona sharxo mawqifka rasmiga ah ee aynu ka leenahay. Sidoo kale in bulshada la tuso xumaanta falalkaas.

d)    in la hubiyo dhaqdhaqaaqyada laga dhex samaynayo dhalinyarada saxwada, lana joojiyo wixii aan waafaqsanayn sharciga iyo maslaxadda diinta iyo dadka.

e)     In dhalinyarada dacwada looga digo dad ku soo dhex dhuunta oo muuqaalkooda isu yeela, ka dibna fuliya ama ka dhaadhiciya shabaabka waxyaabo u adeegaya cadawga ummadda iyo diinteeda.

f)      In aad loogu adkeeyo dadka in ay ka dambeeyaan kuna kalsoonaadaan culimada, aysanna ku dhaqaaqin wax ficil ah oo raad ku yeelan kara dacwada iyo maslaxada bulshada iyagoon talo ka haysan culimada.

g)    In aan culimada iyo hoggaanka dacwadu iska indha tirin dhacdooyinka khuseeya diinta iyo bulshada, haddii ay sida xaqa waafaqsan iyagu dadka u sheegi waayaanna dad kale ayaa si qaldan ugu fasiraya dhacdooyinka.

10.                         In ay ku talagalaan masuuliyiinta dacwadu in guusha laga gaaray dagaalka ay soo qaadeen kuwa cumalada ahi ay keeni karto in dhallinyaro xamaasaysani qaadato talo ah meel kasta oo ay joogaan aynu sidaa oo kale yeelno oo ay markaas khalal amni ah u gaystaan bulshada muslinka ah.

11.                         In si wanaagsan looga dhaadhiciyo duqowda, maamulka iyo waxgaradka dalka waxa aan doonayno, mawaaqifteena ku aaddan arrimahaan oo kale, laguna wacyigaliyo sidii ay isaga ilaalin lahaayeen in loo adeegsado sida kuwa Xamar jooga.

Waxaan codsanaynaa in naloo soo gudbiyo wixii talooyin ah, ducadana ha naloo badiyo, idinkana waxaan idiin rajaynaynaa khayr oo dhan. Marka kulanka aan qabanona waan idan la soo socodsiinaynaa ajandayaasha, idinkoo nagu saacidi doona talo iyo waxqabadba.

Xafiiska guud ee maamulka jamaacada Ictisaam

Muqdisho 04/03/2006

Thaqaafada Islaamka (Islamic Culture)

Ahmiyadda iyo fadliga cilmiga

    – Ilaahay wuxuu ku amray nabiga صلى الله عليه وسلم in uu Ilaahay cilmi kordhin weydiisto

( وقل رب زدني علما)

Zheekh Qurdubi wuxuu yiri: hadduu jiri lahaa shay cilmiga ka sharaf badan Ilaahay wuxuu nabigiisa صلى الله عليه وسلم ku amri lahaa in uu kororsiiyo u weydiisto sida uu cilmiga kororsiiyo ii weydiiso u yiri oo kale.

-  Nabigu صلى الله عليه وسلم wuxuu yiri: qofkii Ilaahay kahyr la doono diinta ayuu fahamsiiyaa

( من يرد الله به خيرا يفقهه في الدين)

-  Wuxuu kaloo yiri: aadanuhu hadduu dhinto camalkiisu wuu go’aa seddex mooyee ( sadaqo joogto ah, cilmi laga faa’iidaysanayo iyo ilmo wanaagsan oo u soo duceeya

(إذا مات ابن آدم انقطع عمله إلا من ثلاث: صدقة جارية، أو علم ينتفع به، أو ولد صالح يدعو له)

-  Wuxuu yiri nabigu صلى الله عليه وسلم: waxaa idiin imaan doona qolyo cilmi doon ah ee markaad aragtaan ku dhaha: ku soo dhawaada dardaarankii rasuulka صلى الله عليه وسلم, waxna bara

(سيأتيكم أقوام يطلبون العلم ، فإذا رأيتموهم فقولوا لهم : مرحبًا بوصية رسول الله وأقنوهم ـ علموهم)

Baraarujin:

1. Barashada cilmiga diintu waa camal wanaagsan si Ilaahay ajar kaaga siiyo, kuuguna anfaco waxaad u baahantahay in aad Ilaahay dartiis u baratid, qasadkaaguna wanaagsan yahay ama aadan dan adduunyo ku doonayn.

1. Cilmiga diinta iyo tarbiyada islaamku qiime weyn bay ugu fadhiyaan ardayga, hadduu dhinacaas ku liitana waxaa dhici karta aqoonta kale inay uga sii darto oo uu u adeegsado wax dhibaya naftiisa, qoyskiisa iyo ummaddaba; sidaa darteed waa in macallimiintu ilmohooda iyo ardaydoodaba kula dadaalaan barashada diinta iyo tarbiyada islaamka.

1. Waa in la dareemo xilka weyn ee saaran macallinka iyo kaalinta weyn ee uu kaga jiro barbaarinta jiilalka dambe iyo horumarinta bulshada.

1. Waa in macallinka Soomaaliyeed dareemo in uu xambaarsan yahay xil labanlaab ah; waayo waxaa meesha ka maqan kaalintii hay’adaha waxbarashada dawladda, xilkii waalidkuna ma xoogbadna. Waxaa kale oo xilka ku sii cuslaynaya dhaqanxumada iyo duulaan miskexeedka lagu hayo dadkeena gaar ahaan da’yarta oo la doonayo in uu macallinku ka hortago.

1. Macallimiintu maadaama ay qabtaan shaqo qiimo badan, dadaal iyo waqti badana ay ku bixiyaan waxaa ku habboon in ay shaqadaas Alle ugu dhawaadaan oo ajar iyo janno ku doontaan. Taas waxay u baahantahay in niyad wanaagsan lala yimaado, shaqadana sida ugu wanaagsan loo qabto.

Qeexid iyo ujeedooyin

1. Thaqaafa (Culture) waxaa looga jeedaa: wadarta culuumta (Science), funuunta (Arts) iyo aqoonta guud (general Knowledge) ee la doonayo in lagu xeeldheeraado.
2. Thaqaafa islaamiya waxaa lagu qeexaa: in si wacyi leh loo ogaado tiirarka ay ku taagantahay ummadda muslimka ah oo ay weheliso falgalkeedii hore iyokanhadda, tiirarkaas oo leh diin, luqad, taariikh, xadaarad, qiyam iyo ujeeddooyin mideeya.

Ujeeddooyinka loo darsayo thaqaafada islaamka:

1. In la caddeeyo macnaha guud ee thaqaafada islaamka, dhinacyada ay taabanayso, waxyaabaha ay kaga duwan tahay thaqaafadaha kale iyo meelaha laga soo qaatay; si uu u muuqdo faraqa u dhexeeya iyada iyo thaqaafadaha kale.
2. In macallinku awood u yeesho in uu kala sooci karo thaqaafada asalka ah iyo tan inoo soo dhuumatay, sunnada iyo bidcada, wixii islaamka ka soo jeeda iyo wixii jaahiliyada ka soo jeeda.
3. In thaqaafada islaamka loo soo bandhigo sidii ay u badali lahayd thaqaafadaha gaalo ee dunida lagu faafiyey.
4. In macallinku awood u yeesho in uu ka hortago duullaanka thaqaafadeed ee la inagu soo qaaday, uuna awood u yeesho gudbinta thaqaafada islaamka.
5. In la xoojiyo dareenka xiriir iyo walaalnimo ee ina kala dhexeeya muslimiinta kale, fartana lagu fiiqo ahmiyadda xiriirkaas walaanimo; si muslimku u dareemo ciso, isku kalsooni iyo inuu ka mid yahay ummad aadanaha hoggaamiye u ah.
6. In aynu aqoonteena iyo afkaarteena diineed u rogno dhaqan iyo akhlaaq; si aynu u cusboonaysiino xiriirka aynu diinta la leenahay.
7. In aynu muujino mawqifka diinteenu ka taagantahay culuumta aragtiyaha ah iyo tan tajribada ah (Theoretical and Applied Science), iyo in islaamka lagu kala hufo.
8. In la soxo fikradda qaldan ee hoos u dhaca muslimiinta ku sababaynaysa haysashada diinta; si loo caddeeyo in dibudhaca muslimiintu ka yimid ka tagista diinta ee aanu ka imaan qabsashadeeda.

Meelaha laga qaatay thaqaafada islaamka (masaadirta)

Masaadir Sharci ah:

1. Qur’aanka kariimka
2. Sunnada rasuulka صلى الله عليه وسلم (axaadiistiisa).
3. Axkaamta ay isku raaceen culumada muslimiintu (Ijmaac).
4. Qiyaaska ( masalo aan xugunkeeda la caddayn oo masalo kale oo xugunkeeda la caddeeyay lala wadaajiyey xugunka, cillada xugunka oo ay ka midaysan yihiin darteed).

Masaadir aqooneed:

1. Taariikhda islaamka oo ah weelka lagu kaydiyey acmaashii wanaagsanayd ee muslimiintu qabteen taariikhdii dheerayd ee ay diinta ku dhaqmayeen, isla markaana lagu kaydiyey mashaakilkii iyo caqabadihii ka horyimid intii ay jidkaa dheer hayeen iyo hababkii ay u xalliyeen mashaakilka ama uga tillaabsadeen caqabadihii ka horyimid.
2. Luqada carabiga oo ah luqada Qur’aanka kariimku ku soo degay, axaadiista rasuulkuna ku timid, culuumta diinta iyo taariikhda ummadduna ku xafidantahay. Taas oo ah luqadii xadaaradda, aqoonta iyo suugaanta muslimiinta.

Luqada carabiga iyo Soomalida:

Luqada carabigu marka laga soo tago arrimaha aynu kor ku soo xusnay:

a)     waxay ka mid tahay luqadaha rasmiga ah ee dalka iyo dadka Soomaaliyeed.

b)    Waa luqad aynu u dhalanay oo ku abtirsano

c)     Waxay inoo tahay luqad aqooneed; waayo waxbarashada diineed ka sokow ardayda ugu badan ee dibadda wax ka barata waxay wax ka bartaan dalal carbeed.

d)    Waa luqad ganacsi; waayo tijaarada ugu badan waxay Soomaalida kala dhexaysaa dalalka carabta.

e)     Intaasoo dhan waxaa ka sii daran inta ay ceebtahay nin madax ah ama aqoonyahan ah ama isim ah oo carbeed, isla markaana laga tarjumayo ama walaalihiis kula hadlaya luqado shisheeye.

f)      Ragga dhibsanaya luqada carabiga iyo magacyada carbeed, isla markaana luqado shisheeye ku hadaaqaya ama doonaya in carabiga la fogeeyo, luqadaha kalena la soo dhaweysto waxaa habboon in raggaas su’aalo badan la weydiiyo. Ka hortagga duullaan miskexeedkaasna macallimiinta waxaa ka saaran xilweyn.

1. Khibradaha aadanaha ee waxtarka leh; waayo muslimiintu wixii ay iyagu xadaarada ku soo kordhiyeen ka sokow waxay ka qaateen xadaaradihii kale ee jirey wixii waxtar u leh aadanaha; taas oo caddaynaysa in aysan iska hor imaanayn diinta islaamka iyo waxyaabaha aadanaha waxtaraya.

Waxyaabaha thaqaafada islaamku kaga duwan tahay thaqaafadaha kale:

1. Waxay ka timid xagga Rabbi, dadkuna wax lug ah kuma laha jideynteeda. Taas waxaa ka dhalanaya arrimahaan:

a)     waa thaqaafad cilmi ku qotonta; waayo waxay ka timid Allihii dadkaan abuuray oo og wax kasta oo ay u baahanyihiin xilli kasta, meel kasta iyo xaalad walba, mana jidho cid uga xog-ogaalsan waxa addoomadiisu u baahanayihiin. Eeg warshaddu markay soo samayso qalab waxay soo raacisaa bug ka hadlaya sida loo isticmaalayo, waxyaabaha laga ilaalinayo iwm, dadkuna cidda qalabkaas soo samaysay way uga dambeeyaan oo laguma qabsado, lagumana khilaafo, garna maaha in kitaabkii Ilaahay soo raaciyey addoomadii uu abuurtay loo diido oo lagu dhaqo buug aadanaha qaarkood dajiyeen!.

b)    Waxay ku taagantahay caddaalad; waayo Rabbi cid kasta iyo shay walba waxa uu mudan yahay buu ogyahay, mana u kala eexanayo addoomadiisa.

c)     Waa la ixtiramayaa, waana laga haybaysanayaa; waayo muslimiintu waxay ogyihiin in Rabbigood sharcigaan dajiyey ee aan aadanuhu lug ku lahayn.

d)    Waxaa jira abaalmarin aakhiro oo qofka muslimka ah ku xambaaraysa in uu fuliyo waxa lagu amro, uuna iska ilaaliyo khilaafisteeda; waayo wuxuu ogyahay hadduu khilaafo oo ka baxsado ciqaabta adduunka in aakhiro lagu ciqaabi doono, halka qaanuunka aadanaha khilaafiddiisa aan dadku aakhiro uga baqayn ee ay iska ilaalinayaan ciddii markaas ku shaqada lahayd.

e)     Thaqaafada islaamku waxay waafaqsantahay fidrada aadanaha iyo caqliga toosan, mana laha wax iska soo horjeeda iyo wax is burinaya midna.

f)      Waa wax fudud oo iska cad, cid walibana ay fahmi karto, lana falgali karto.

1. Waxay koobaysaa wax walba oo khuseeya nolosha addoomada:

a)     adduun kaliya kuma saabsana ee waxay xambaarsantahay danaha adduun iyo aakhiro ee addoomada, waxayna ka hortageysaa waxyaabaha dhibaya adduun iyo aakhiroba.

b)    Dhinaca axkaamta iyo qawaaniinta kuma gaar aha ee waxay xamabaarsantahay caqiidadii qofku aamini lahaa, cibaadadii uu Alle kula xiriiri lahaa, akhlaaqdii iyo dhaqankii wacnaa ee uu kula dhaqmi lahaa Rabbigiis, naftiisa iyo aadanahaba.

c)     Waxaa kaloo ku jira qaybihii qawaaniinta oo dhan, sida: xeerka qoyska, xeerka madaniga, xeerka dawliga, xeerka distuuriga, xeerka maamulka, xeerka ciqaabta, xeerka ganacsiga iwm.

d)    Waxay koobaysaa waqtiyada oo dhan (laga bilaabo markii ay soo degtay ilaa qiyaamaha) ee kuma gaar aha xilligii ay soo degtay kaliya. Dadka ku doodaya in diintu duugowdayna waxaa habboon in la weydiiyo: Yuhuuda iyo Kirishtaanka ayaa noogu yeera diimohooda, waxaana hubaal ah in nabiyadii loo soo diray ka horreeyeen nabigayaga ee haddii horrayn diin looga tagayo marka hore labadaas qolo ayaa naga diin horreeyaye iyagu kuwooda ha iska dhaafeen, ka dibna annaga iska dhaafa ha na dheheen, laakiin iyagoo diimo taayada kasii horreeyey haysta inay taayada duug ku sheegaan, tii ka horreyseyna noogu yeeraan ma garbaa?.

Tan kale dadka ku andacoonaya waa la hormaray aynu weydiino diintu ma waxay la hadashaa dadka mise walxaha dadku isticmaalo?. Haddii horumar la sameeyeyse waxa hormaray ma dadkaa mise waa walxaha?. Haddii walxaha iyo qalabkii la siticmaalayey la hormariyey dadkuna miyuu isu badalay sida alaabooyinka la isticmaalayo isu badaleen?, mise dadku waa sidii Alle u abuuray?. Tan kale waatan wax kastoo xasri ah la isugu bishaaraynayo wixii horena la durayee wax kastoo cusub ma wada fiicanyihiin?, wax kastoo horase ma wada xunyihiin?.

e)     Waxay koobaysaa goobaha oo dhan ee kuma gaar aha deegaankii carbeed ee ay ku soo degtay.

f)      Waxay koobaysaa aadanaha oo dhan ee kuma gaar aha rasuulka صلى الله عليه وسلم qawmkiisii kaliya, waana waxyaabaha rasuulkeenu kaga duwanaa rusushii hore oo iyaga qowmkooda kaliya loo diri jirey.

Tilmaamo:

1. macallimiinta sharafta leh waxaa laga doonayaa fahamka iyo macnaha guud ee duruusta thaqaafada ee ay qaateen.
2. su’alaha waxaa ku jiri doona kuwo afkaar guud ah oo ugu yaraan 10% noqon kara.
3. cinwaan kasta waxaa ka imaan kara su’aal.
4. su’aaluhu kuma koobna qoraalkaan ee daruusta macluumaadkii ku jiray way soo wada galayaan.
5. duruusta thaqaafada faa’iidadeedu maaha in imtixaanka darajo lagu qaato ee waa in ay faham ahaan iyo dhaqan ahaanba uga muuqato macallinka iyo ardaydiisaba.

Waxaan idiin rajeynayaa guul iyo horumar adduun iyo mid aakhiro.

Dareenka noocaas ah wali wax badan baa ka dhaqan, dadka muslimiinta ah quluubtooduna way la jirtaa muslim kasta oo meel ku dulman ama ku dhibaateysan, waxaana tusaale kuugu filan sida muslimiintu naf iyo maalba ugu bixiyaan qadiyadda Falastiin iyo qadiyadaha kale ee muslimiinta.

Abaarihii ugu danbeeyay ee soomaaliya ka dhacay dad badan oo muslimiin ah oo aan soomaali aheyn ayey damqiyeen oo baad iyo biyaba u dhadhami waayeen ilaa ay walaalohooda tabaaleysan xaaladdooda soo arkaan, waxa ay kari karaan ee taageero ahna gaadhsiiyaan.

Qof walba oo soomaali ah oo damiirkiisu noolyahayna in badan ayuu qalbiga ka ooyaa ama ilmaduba indhihiisa soo dhaaftaa marka uu arko darxumada, gaajada, qaxa iyo baaba’a aan ka soo reynta laheyn ee shacabka soomaaliyeed haysta, dad badan oo wax garad ahina waxay aad uga xanuunsadaan, ugana ooyaan heerka aadka u hooseeya ee ay gaadhay karaamadii qofka muslimka ah ee soomaaliyeed.

Sh. C/qaadir Nuur faarax ( Alle ha xafidee) ayaa xajkii dhowaa ka sheekeeyay sida ay hay’adaha reer galbeed ee dhaqan xumida faafinaya dadkii soomaaliyeed u dulleysteen. Wuxuu ka hadlay siminaarada rag iyo dumarba la isugu keeno iyada oo ay ku jiraan dadkii indhaha bulshada u ahaa oo ayna juuq ka odhneynin waxa la qasayo iyaga oo u xilanaya dhowr Dollar oo marka siminaarku dhammaado la siinayo. Sheekhu isaga oo aan wada sheegin dhibkii uu arkay ayuu oohin is-hayn waayay isaga oo maanta da’ todobaatanaad ku jira!.

Xanuunka intaas baaxad le’eg ee muslim oo dhami ka gam’i waayay waxaa si  aan caad saarneyn u soo baxday in ururka shabaab uu ka noxo iska daaye uu ku faraxsanyahay inuu sii dhaawac-tiro xoogaagii yaraa ee ka hadhay dagaalkii ahliga ahaa.

Horraantii bishii Oktoobar ee sannadkii tagay waxaan goob joog u ahaa qarixii ururka Al-shabaab uu la beegsaday Xarunta Hargaha iyo Saamaha, waliba waxaan joogay xilligaas qaruxu dhacayey xafiis ay leedahay jamciyad islaami ah oo dhismaha la qarxiyay qiyaastii 40 mitir ka xiga dhinaca koonfureed. Qaraxa dhacay wuxuu ahaa mid aan la sifeyn Karin baaxadda uu lahaa, rag badan oo aan halkaas wada joognayna waxey ka wada marag fureen inayna waligood qarax awooddaas  oo kale leh maqlin.

Waxaa nagu soo daatay muraayadihii qolkii aan ku jirnay iyo katabaannadii dharku saarnaa. Qalabkii xafiisyada ee jamciyadduna inta badan dhulka ayey ku soo daateen wax jabay iyo wax aan jabinba. Xafiiskii daqiiqado ka hor shaqada ballaadhani ka socotay wuxuu isu baddalay meel aamusan, shaqadayadiina waxey noqontay inaan raadinno yaa dhintay? yaa nool dadkii aan wada joognay.

Dadkii xafiiska joogay qaarkood waxay moodeen in xafiiska laftiisa la qarxiyay, wax yar ka dibna waxaan xafiiska barxadiisa ku aragnay walxo badan oo ka soo duulay qarixii argagaxa lahaa. Dad kale oo xafiis nagu dhowaa nooga soo doolayna waxey noo sheegeen inay agtooda ku soo dhacday lug ka go’an anqowga hoostiisa oo ka soo  duushay goobtii qaruxu ka dhacay!. Sidoo kale waxey noo sheegeen in xafiisyada iyo guryaha agagaarkii qaruxu ka dhacay dhammaantood muraayadihii ka daateen, ka dibna annaga ayaa indhahaya ku aragnay markii aan booqannay qaar ka mid ah jamciyadihii halkaas ka ag dhowaa.

Wakhti yar ka dib waxaa na soo gaadhay saaxiibbo xilligaas wax yar ka hor naga tagay oo joogay meel u muuqata goobta qaruxu ka dhacay. Waxay noo sheegeen inay mitirro aan badneyn u jireen qaraxa, cidhiidhi ka jiray gaadiidkii waddada xilligaas marayay dartiisna ay gaadhigooda u joojiyeen, waxeyna sheegeen in qaruxu dhacay iyaga oo saf dheer oo gawaadhi ahi ka horreeyo, waxeyna tilmaameen inay ku war heleen holac iyo uuro samada mar qudha isku shareertay, waxeyna noo sheegeen inay indhohooda ku arkayeen dad ololaya oo nafbaastii marba dhinac u cararaya!.

Raggaasi waxey noo sheegeen in argagaxa dadkii aaggaas ka ag dhowaa qabsaday aan la sifeyn Karin, qof walbana uu cagihiisa maalay bal si uu meel ammaan ah u gaadho ama nafta kula cararay meel uu is leeyahay armay gabbaad kaaga noqotaa balaayada dhacday. Raggaas nin ka mid ahi wuxuu noo sheegay inay kala lumeen isaga iyo saaxiibkiis oo ay markii qaruxu dhacayay isku gaadhi saarnaayeen, midkoodbana uu dhinac u ambaday!.

Argagaxa uu qaraxaaxi dhaliyay ma aheyn mid qoraal lagu sifeyn karo ama hadal lagu cabbiri karo, waxaanse ogahay inay dad badan muuqaallo laga soo qabtay daawadeen, oo ay arkeen sida makhluuqii halkaas joogay nolol uga quustay naxariis iskaba daaye, muuqaalada dareenkayga ka go’i waayay waxaa ka mid ahaa nin Soodaani ah oo xilligaas shaqo u joogay xafiiskii aan joognay oo cir iyo dhulba qaban waayay. Waxaa ku adkaatay inuu nasto oo meel fadhiisto, mar dabaqa ayuu kor u fuulaa marna wuu ka soo dagaa, mar wuu fadhiistaa marna wuu istaagaa, afkiisuna hadalba wuu gabay. Waxaan is idhi tolow haddii argagax iyo cabsi loo dhinto malaha mar hore ayeyba naftu ka bixi laheyd.

Dadka qaar waxey iyana  noo sheegeen inay arkeen nin soomaali ah oo la socday jamciyadihii islaamiga ahaa ee soo gurmaday oo xilligii qaruxu dhacayay ku sugnaa Hotel Saxafi oo aan ka fogeyn Xarunta Hargaha iyo Saamaha oo argagixii ku dhacay dartii banaanka mar qudha u soo booday, ka dibna hoteelka hortiisa taksi ka qabsaday oo ku yidhi madaarka ( airprt-ka ) ii kexee. Haddii uu madaarkii geeyayna ku yihdi duullimaad barrito ka horreeya ma jiree ilaa xilligaas aniga ayaad ii kireysantahay, gaadhigaaga ayaana dhex seexanayaa, wuxuuna kula heshiiyay lacaga dhan $150.

Argagixii qaruxu dhaliyay oo wali taagan waxaa billowday in la isweydiiyo khasaarihii qaruxu dhaliyay iyo dadka ku dhaawacmay ama ku dhintay, waxaana goobtii qaruxu ka dhacay ku soo qulqulay dad iyo gaadiid badan oo doonayay inay u gurmadaan dadka masiibadu ku habsatay, wixii noolna ay isku dayaan inay samato-bixiyaan. Wararkii hordhaca ahaa ee soo baxayna waxey sheegeen in dadka qaraxaas ku dhintay ay kor u dhaafeen 80 qof oo dhammaantood soomaali ah!. Dhaawacana waxaa la sheegay inuu gaadhay ilaa 200 qof.

Isla markiiba waxaa haddana la is weydiiyay tolow dadkaas meesha ku halaagsamay maxey ahaayeen oo ay arxandarrada intaas la’eg ku muteysteen?, ka dibna waxaa soo baxday in dadka halkaas ku nafwaayay badankoodu ay ahaayeen arday deeq wax barasho ka heshay waddanka Turkiga oo goobta qaruxu ka dhacay xilligaas howlo ka dhammeysanayay iyo dad kale oo xilligaas waddada qaruxu ka dhacayay marayay ama gaadiidkii marayay saarnaa, iyo tiro aan badneyn oo ka mid ah askarta iyo sahqaalaha DFKG.

Naxdin iyo xanuun badanaa waa baaqigii ka hadhay da’yartii dagaalada ehliga ahi sahaydeen, meel xunna uma socdaane waddan muslim ah ayey waxbarasho u aadayaan, marka ay wax soo bartaanna dadkooda iyo dalkooda ayay anfacayaan?.

Isma laheyn qof ashahaata oo maqlay ama wax ka ogaaday dhacdadaas tiiraanyada iyo xanuunka aan la illaawi doonin reebtay  ayaan naxdini qalbigiisa saaqeynin ama aan tiiraanyo iyo ciil la madoobaaneynin, waxaanse quustay markii uu saxaafadda la hadlay nin af hayeen u ah ururka Alshabaab oo uu xaqiijiyay in ururukiisu ka danbeeyay qaraxa dadka badani ku halaagsamay!.

Intaas kuma joojine wuxuu sii raaciyay in aanu qaraxaas qof muslim ahi ku dhiman?. Waxaa taas ka sii foolxumeyd markii wiilkii is qarxiyay codkiisii la soo daayay oo uu sheegay inuu ogaa in meesha uu qarxinayo ay dhallinyaro arday ahi joogaan!. Waxaa musiibo aan la fasiri Karin iyana noqotay markii wiilku intii aanu isqarxinin uu madaxdiisii taleefanka ugu sheegay in gaadiid ay ciidamada AMISOM leeyihiin waddada ka xidheen ee lagu yidhi halkaagii ku sii soco!. Sow iskama cadda in afrikaanka laga naxayo ee aan soomaalida laga naxeynin?.

Oo tolow meesha ma wax aan soomaali aheyn ayaa ku dhintay? Soomaaliduse goormay gaalowday? Haddii gaalo aan isqarineynin loo baahanyahayse maxaa gaalo madowda meel walba muqdihso ka joogta loo raadsan waayay? Mise haddiiba aan qaddarno in dadka la gumaaday ay gaalo ayaan daran oo nasiibkoodu goobta qarax xilligaas joojiyay ahayeen, ma gaalada taagta daran ee aan hubeysneyn uunbuu ururkani layn karaa?.

Hammigii gumaadkaas arxandarrada ahi igu abuuray waxaan iiga hammi yareyn ragga waaweyn ee intay dadka masaakiinta ah gumaadeen haddana ku sii dhaatay ee gaalnimada ku sii suntay!, Waxaan is idhi miyaan ururkaas madax iyo minjoba ku jirin qof wali damiirkiisu dhaqanyahay oo ay damaqdo ardaydii yaryaraa ee iyaga oo qumuday dhismihii burburay hoostiisa laga soo qufay!. Sow ururkan kuma jiro qof ay la walaalo yihiin wiilal iyo gabdho la da’ ah kuwa maanta la gumaaday ama isaguba dhalay oo ka xanuunsan lahaa haddii geeridooda loo soo sheego?. Maxaa loo waayay qof ururkaas ka mid ah oo ka naxa carruurta qaraxaasi agoonteeyay ee aabbayaashood iyaga oo aan waxba galabsanin la dilay?. Maxaa loo arkiwaayay qof ururkaas ah oo ka naxa carruurta hooyadood oo suuqa uga soo adeegeysay geerideedii loo soo sheegay?. Haddii aakhiro sidaas loo moogyahay oo Alle ka cabsi dhiigga macsuumka ah idinka celin waayay miyaanu jirin qof nabsi ka baqanaya iyo in ciqaabta ficilkaasi adduunka idiinku soo dagdagto?.

Maxaa ururkaas looga waayay koox ama qof nabarkaas xanuunka badani damqiyo oo ka bari noqda foolxumada Alshabaab qirteen inay u badheedheen?. Tolow dhammaantood naxdin la’aantan miyay wada qabaan?. Waan hubaa inay jiraan rag badan oo aan khayr ku aqaannay oo gumaadkan ka xanuunsaday, waxaanse garwaaqsanin inay aamus laasimaan iyaga oo og in ceeb iyo cadaab waxa ay yeelataba ay qayb ku leeyihiin haddii ay ku raalli noqdaan.

Markii aan aad u walaacay waxaan is idhi soomaali waligeed baa la laynayay hal qaraxna ma dhammeyn karo ee ha u nixin!. Inta badan iyo baaqigaa hadhiye, waxaan is idhi wixii hanti lumay ama dhismayaal burburay ee qaraxaasi sababay iska illow oo ha u nixin! illeyn soomaali naf iyo maalba awalba baylah bay aheyde inta soo hadhana meel ay gasho iyo wax ay quudato ma waayi doontee.

Waxaa xanuun gaara iyo naxdinba igu aheyd in qaraxani ku soo beegmay xilli dadkii abaaruhu soo qixiyeen meel walba daadsanaayeen oo ku dayacnaayeen, jamciyadihii u soo gurmadayna annaga oo arkeyna ay qolo walba wufuuddii maalmahaas soo beegneyd joojisay, qoladii aan u tagnana waxay nagu dhahdaa wafdi noo iman lahaa ayaan markii qaruxu dhacay baajinnay. Waxaan is laheyn uga mahadceliya dadkiinna ay u soo gurmadeen, kuna dhiirrigaliya inay dadaalkooda sii labanlaabaan, waxaase na afxidhay in waxa mashaqada sii kordhinaya ee aan dadka u naxeynin ay soomaali yihiin, markaasaan is idhi abaar looma dhamaan jirin, dadkanna Ilaahay baa iska leh oo kaaga naxariis badane ha u dardaarwarin jamciyad la’aanba isagaa irsaaqi jiraye haddiiba ay jamciyaduhu wada qaxaan xataa ha u nixin!

Waxaan is idhi argagaxa dadka ku dhacay u adkeyso oo ha u nuglaanin maalmo ka bib waa la iska illaawi doonaa, Heeroshiima iyo Naagasaakiba maanta sheeko uunbaa ka hadhay, dadka halkii dagganna nabad iyo argagax la’aan bay ku noolyihiin, balaayana goor walba ma taagnaato, qabqablayaashii iyo dagaalkii beelahaba laga soo kabay.

Waxaan is idhi inta dhimatay iyo inta dhaawacantayba Ilaahay bay leeyihiin oo maxkamad caddaalad ah oo aan eex aqoonin ayaa loogu xaqsoori doonaa dadkii gardarrada ku laayay daalimkuna  in yarbuu sii warraaqi karaa dabinka uu qoolayna isagaa ku danbeyn doona dad badan oo odhan jiray anigaa wax dila waana nooleeyana laftoodii dhinte sharafna kama ayna tagin.

Waxaan iyana aad ula murugooday wiilka soomaaliyeed ee laga dhaadhiciyay walaalahaa baabi’i jannaad ku galeysaaye, ee naftiisii loo qoonsaday, ummad badan dhiigeediina dusha loo saaray. Waxaan is idhi war tolow wiilkan ururkooda ah xataa ma ka nixi waayeen haddiiba dad weynaha kale ayna dan ka laheyn, waxaanse isugu jawaabay ninka wiilkan soo diray isagu ma dhalin, waalidkiina ma dhalin, qaraabo kale oo uu ka naxayana ma aha. Haddaba isaga iyo dadka kale miyay u kala duwanyihiin?. Lafo gari sow iyaga la iskuma jabiyo, meesha ma dad naxaya ama naxariisanaya ayaa kuu jooga?.

Waxaas oo dhan haddii aan is moodsiis ahaan iskula haasaaway waxaa  iga soo hadhi waayay hadal xumada iyo aflagaaddada laga sii daba tuuray dadkii xaqdarrada lagu xasuuqay iyo been abuurka Ilaahay loola badheedhay ee diintiisii raxmadda badneyd dadkii looga dhigay aalad wax  lagu gumaado. Sidoo kale waxyaabaha aan illaawi waayay waxaa ka mid ah dad aan is idhi malaha kuwanba iyagaa ka shar badan oo meel walba la taagan inay ka marag furaan in Alshabaab uu ceeb ka saliim yahay, dadka uu baabi’iyayna ay iyagu gardarnaayeen!.

Adeer garannay inaadan dadkan la gumaadayo u damqanin, una diir nixin aaafo kugu jirta awgeed maxaadse dad daalimiin ah oo iyagiiba qirsan ugu dacwiyeysaa?. Haddii aad odhan laheydeen shabaab dadkaas ma xasuuqin iyagii ayaa ku addimay. Haddii aad ibtilo aydaan waxba xusuusan Karin qabtaanna sheekh google waydiiya wixii ay dhacdadan ka dheheen isagaa shar iyo khayrba uruuriyee.

Sidoo kale waxaa iga soo hadhi waayay wiilashan dhallinyarada ah ee qaarna sidii banbaanadii la qarxinayo, qaarna dabkii la rabo lagu shubayo ee haddana sidaas raalliga ku ah!. Miyayna laheyn caqli ama cilmi ay xumaanta iyo samaanta ku kala gartaan, ama ay waddada jannada iyo jahannamo ku kala fahmaan.

Goormay muslim la gumaado ama hantidiisa la burburiyo camal janno lagu galo noqotay?. Ma Qur’aan kale ayaa soo dagay? mise cadan baa laga heesayaa siday soomaalidu dhihi jirtay?.

Haddii dhacdadan iyo middii ka horreysay ee Hotel Shaamowba ay si marag ma doonto ah u sugtay in ururka shabaab aanu u naxeynin dadka soomaaliyeed ee awalba mashaqada la il darnaa, sahqada uu hayona ay tahay inuu inta ka hadhay sii dhaawac tiro soo wax aad loola yaabo ma aha inay haddana ina dhahaan waxaan hubka u sidannaa inaan dalka iyo dadka soomaaliyeed difaacno?.

Nabarka ka xun ama ka xoog badan midka iyagu ay dadka Soomaaliyeed ku dhufanayaan ee ay ka difaacayaan waa mid sidee ah?. Soomaalida afrikaanku laynayo ee ay inoo muujinayaan inay u naxayaan iyo midda iyagu ay gumaadayaan maxey kala yihiin?. Maxey kuwa afrikaanku dilo muslim u noqonayaan oo loogu naxayaa kuwa shabaab dilana gaalo u noqonayaan oo aan loogu naxeynin?.

Waxa ay ka difaacayaan muxuu yahay mar haddii ay intii nooleyd gumaadayaan?. Wixii xabbaddooda ka badbaadayna ay gaalo u galinayaan oo dartood ay deegaannadoodii uga qaxayaan?. Maxeyse tahay diinta ay u naxayaan ee ay u daneynayaan haddiiba ay dadkii haystay sheekh iyo shariifba isku si u laynayaan?.

Sow lama gaadhin xilligii la kala garan lahaa afka macaan iyo ficilka arxan darrada ah?. Sow lama joogo wakhtigii lakala fahmi lahaa dicaayadaha iyo xaqiiqada dhabta ah?. Waxay ila tahay waa la joogaa wakhtigii inta soomaali ka naxeysa ay meel uga soo wada jeedsan lahayd dadka soomaali gumaadaya: Shabaab, Afrikaan iyo cid kaleba, Ilaahayna waxaan ka baryeynaa inuu dadka soomaaliyeed ee muslimka ah baaqiga ka hadhay caymiyo; si wanaagsanna uu u dooro dhulkoodana ammaan uga dhigo, diintooda inay ku dhaqmaanna uu makaniyo.

Tilmaamaha culumada rabaaniyiinta ah:

Sheekha magaciisu yahay bakar binu Cabdullahi Abu-Zeed alle ha u naxariistee,  mar uu ka hadlayay caalimka rabaaniga ah kitaabkiisa xilyatu dhaalibil-cilmi, wuxuu yiri; “waxaad laazimtaa cabsida Allah mar walba, dadkana waxaa u kheyr badan qofka Allah kabaqa, kamana baqo Allah ilaa qof caalim ah mooyee, hadaba dadka waxaa ugu kheyr badan caalimka, lamana oran karo caalim rabaani ah ilaa inuu ku camal falo cilmigiisa mooyee, caalimkuna kuma camal falo cilmigiisa ilaa in cabsida Allah uu daa imo mooyee”.

Runtii hadalkaasi waa hadal weyn mana aha wax qof waliba iska dhihi karo hebal waa rabaani hebelna waa culumaa’usuu. Culumada rabaaniyiintu waa kuwa raaca kitaabka Allah ,sunada iyo manhajka dadkii hore oraah iyo dhaqanba, waa dadka ilaaliya diinta iyo manhajka saxda ah, waa kuwa nabigeenu yiri scw xadiis macnihiisu ahaa, sheikh Al albaanina saxiixiyay; “cilmiga waxaa xanbaari jiil walba ama xili walba dadka toosan ee cadaalada ku dhaqma, waxay ka

ilaalin kuwa xad gudubka sameyn, kuwa soo dhex galin waxaan diinta ka mid ahayn iyo kuwa nusuusta awilaya oo macnahooda leexin”
waana meesha ay ku dhumeen kooxaha tirada badan ee qaloocu galay, waligoodna culumadu way ku dadaali jireen siday u toosin lahaayeen qaloocaas,  iyo in diinta ay cadeeyaan cilmigana aysan qarinin. Culumada rabaaniyiintu waxay ka gaareen cilmiga meel sare , tilmaamahoodana waxaa kamid ah;

1- Cilmi iyo aqoon: Waxay bartaan cilmiga, wayna ku dhaqmaan, dadkana way baraan xaga alle ayayna dadka ugu yeeraan, allahna wuxuu yiri; noqda rabaaniyiin. Imaamu Zuhri alle ha u naxriistee wuxuu yiri; “Allah laguma caabudo wax ka fadli badan cilmi”, imaamu thowrina wuxuu yiri; “ma garanayo nabinimada ka dib wax ka fadli badan cilmi” hadaba tilmaanta aqoontu waa mid ay leeyihiin culumada rabaaniyiintu.

2- Ikhlaas: Cilmigooda iyo camalkoodaba allah dartiis bay ula jeedaan, sheikh Bakar abuu-Zeed wuxuu qoray kitaab uu ku magacaabay „At-Tacaalum‟ macnihiisuna yahay caalim iska yeel, wuxuu sheegay mas’alo uu u bixiyay „dhubuuliyaat‟ micnaheedu waa nin aan caalim aheyn oo soo bartay dhoor mas’alo si fiicanna u soo baaray oo raba inuu umada u tuso inuu caalim yahay oo marba meel ku boodi, marba sheikh xag xagan oo ka gar suran si loo yiraahdo waa caalim, u jeedadiisuna tahay in labarto.

3- Raacida Nabiga scw: Suura gal ma’aha inuu rabaani noqdo nin waddo qaloocan haya, imam Ibnu Rajab alle ha u naxariistee wuxuu yiri; “cilmiga naafica ah waa midka ku kooban kitaabka allah ,sunada nabiga scw iyo fahamkii salafka”.

4- Sharafta cilmiga iyo culimada oo la dareemo: Suura gal ma aha inuu rabaani noqdo qof aan culimada qadarinin, sheikh

la yiraahdo Al-jurjaani allah ha u naxariistee wuxuu yiri;, “waxay i leeyihiin waxaad tahay nin dadka dhaxgalkooda iska uruurin, waxay arkeen nin aan meelaha duliga tagayn (goob xun aan istaagayn), haday dadka ahlu cilmigu ilaalin lahaayeen cilmiga isaguna wuu ilaalin lahaa , hadii naftooda uu ku waynaan lahaa cilmigu dadkuna way wayneyn lahaayeen”.

5- Akhlaaq Wanaagsan: Rabaanigu waa ka dhaxgala dadka, waxa fiicanna usheega, kulana dhaqma akhlaaq wanaagsan, cilmigiisa ayaa dhaxalsiin inuu u naxariisto dadka una dhimriyo.

6- Nafta oo lagu dahiro acmaasha fiican: Camalku waa miraha cilmiga, cilmi aan camal fiican wadanna wuxuu ku noqon saaxiibkiisa hoog, halaag iyo xujo maalinta qiyaamo. Qaybahan aan kor ku soo xusay waxay ka mid yihiin tilmaamaha culimada rabaaniyiinta, waxayna leeyihiin tilmaamo intaas ka siibadan, oo aan halkan lagu soo koobi karin.

Qormada xigta waxaan ka hadli doonaa inshaa allah tilmaamaha culumaa’usuu, yaa culimaa’usuu ah, maxaa lagu kala gartaa iyo Natiijida laga dhaxlayo? muxuu yahay hadafka ka danbeeya?, maxayse tahay natiijada ka dhalan?

Lasoco Qaybta labaad insha allaah

Waxaa qoray Sh.  Ahmednuur macalim c/qaadir

Imam Masjid Abu-Bakr Islamic Center

Seattle, Washington

midnimo114@hotmail.com

Resource: somalitalk.com

Maanta marxaladdii  ugu dhibka badnayd intii la arkay bay maraysaa  hagardaamadii lagu waday dadka masaakiinta ah ee Soomaaliyeed waxay jabsatay xuduud kasta oo la yaqaaney, Taliye Ibliiska maanta joogaa waa mid aan waxba xeerinayn.

Mucjisaduse waxay tahay, qolyaha shacabka laynayaa, barakicinayaa, gaajaysiinaya, hantidooda dhacayaa qaarna burburinayaa,  qolo waliba magac ay ku dagaal gasho bay leedahay, taliye Ibliis u gaarana waa leedahay, balse miraha kasoo baxa howsha ay qabanayaan   hal dhinac baa faa,iidadeeda iska leh waa dhinaca loo wada adeegayo oo ah taliyaha guud ee ciidamadan soo dirsaday.

Waxaa jira xaddiis saxiis ah oo imaam AL-MUSLIM wariyay, duruq kaladuwanna ku yimid macnihiisa guud oo la isu keenay wuxuu ahaa, Ibliis ayaa ciidamadiisa diraya inay dadka soo fasahaadiyaan, fidneeyaan, dhibaateeyaan, kharibaan, iyo wax walba khasaaro nafeed iyo maaleedba keeni kara, Ibliis wuxuu ka dhagaysanayaa warbixin ku saabsan wixii nin waliba soo qabtay, markay shaqadii soo dhammeeyaan . Midbaa oranaya anigu maanta labo qof baan isku diray ilaa ay kala go,een, Taliyuhu(ibliis) wuxuu  ugu jawaabayaa waxba maadan soo qaban. Midkalaa soo boodaya wuxuu leeyahay kama tagin ilaa uu waalidii ku caasiyoobey, Ibliis wuxu leeyahay waxba maadan soo qaban, inuu baarri u noqdo ayaa la arkaa, mid kasta oo ciidanka kamida  markuu sheego shaqadii uu soo qabtay, Taliyaha jawaabtiisu waxa uun ay noqotaa waxba maadan soo kordhin.

Mid kalaa yiri maanta ina aadan(yacni dadka) kama tagin ilaa aan isaga iyo xaaskiisii kala furay, Taliyihii (ibliiskii waynaa) aad buu u farxay waana soo dhaweeyay sababtu waxay tahay,haddii  uu burburo qoysku waxaa imaanaya dayac farabadan, waxayna saamayn iyo dhibba ku keenaysaa mujtamaca guud. Midbaa yiri anigu kama tagin ilaa aan shirki galiyey waa farxay Taliye ibliis wuxuuna yiri: Anta..Anta.

Markii danbe ayaa mid ciidamada ka mid ahi wuxu  yiri anigu kama tagin ilaa uu mid kale oo muslim ah diley..Taliyahii aad buu u farxay wuxuuna ku yiri ninkaan rabay oo howsha aan jeclahay soo qabtay waa adiga, wuuna soo dhaweeyay taajkiina waa guddoonsiiyay.

Taajka wuxuu ku mutaystay sababtoo ah dilka qofka muslim ka ah waxa ka imaanaya dunuub  waaweyn, marka hore dilkiisu isagaaba ah jariimo weyn ah, tan kale waxa ka dhalanaya riximka ama ehelka oo kala go’a oo iyaduna ah Jariimo. Mid kalena waa in quluubta dadka lagu abuuro nacayb kanaa diley kaasaa diley. Jariimo kale waa albaabka fasaadka iyo fidnada oo la furo markii qofkii qisaasta lahaa uu markiisa dulmiyo mid aan wax danbi ah geysan oo ay noqoto silsilad aan meel la qabto lahayn. Cidkasta oo wax ka geysata dilkaasna waa sunne uu jideeyey kii markii hore bilaabay (qisadii qaabiil iyo haabiil ku garo).

Hadaba bal aynu eegno ciidamada shacabka laynaya dalkiina burburinaya  sida ay u kala dhibbadan yihiin uguna kala dhaw yihiin, Taliyaha guud ee ay u adeegayaan.

Ciidamada Ugandha: warbixintoodu waxay noqotay, Taliye madaafiic aan loo meel dayin baan ku garaacnay,naf iyo maal midna maanan badbadin. Taliyuhu wuxuu ku jawaabay waxba maadan soo kordhin sababtoo ah awalba gaalbaad ahayd dadkaanina  waa muslimiin wixii aad gaarsiisid gaalo uunba na laysay bay leeyiin waana iska sabrayaan.

Burundi sidoo kale waxay helayaan isku jawaab iyaga Ugaandiisku. Amxaarada, Taliye wadankii gees dhan baan xoraynay, suufiyadii waa hubaynay, AHLU SUNNA WALJAMACA waliba waxaan  shardi kula galnay inaysan dowladda la heshiin ee ay madaxbanaanaadaan, hadda kahorna waad ogeyd sidaan ula shaqeeyey qabqablayaalkii dagaalka ee joog iyo jiifba shacabka u diidey,Maxaakiimtii waa taariikh lama illaawaan ah wacdarahaan ka muujinay ,  marka taliye nin sahlan ma ahi, Taliyuhu wuxuu ugu jawaabi awalba xabashi baad ahayd dhib kasta oo aad u gaysatid soomaali taariikhdii

hore uunbay raaci waxba maadan soo kordhin cidna ku aamini mayso. Kenya,Taliye anigu diyaarado ayaan ku garaacay beerihii waa gubay dadkiina waa xasuuqay yaa iga fiican, Taliyuhu wuxuu ugu jawaabi gaalnimada waxaa kuu dheer horay baad  dadkani  dhul ay leeyihiin u boobtay marka cadownimadaadii uunbaad sii cadaysay.

Dowladda ku meel gaarka ah, Taliye anagaa idiin ogolaanay oo tiimbaraha idiinku dhufanay inaad wadanka soo gashaan, mar kastana anagaa idin difaacna oo niraahna anagaa u yeeranay waana na caawinayaan ee iyagu wadanka dan kale kama laha, waxaanu nahay  qolada kaliya ee fududaysay inaad soomaaliya waxaad doontaan ka samaysaan, oo weliba waxaan lahayn waa (international community) Beesha Caalamka, oo dhiba ma laha dheef mooyee.

Taliyu wuxuu ku leeyahay waxba maydaan soo kordhin cid idin taageersan iyo cid dawlad idiin aqoonsan  midna ma jirto waxaana la  idiin fahamsan yahay inaan annagu meesha idiin dhiibanay markaan doonana idinka qaadayno kii aan doonnana badalayno,midda kale  idinkoon joogin baanu wadankaan ka shaqaysan jirnay waxba maydaan soo kordhin abaalna idiinkuma hayno sababtoo ah waxaad noo diidi kartaanba ma jirto.

AL-SHABAAB, Taliye annagu, dadkaan kuma jiro, muslimnimo ayaan sheeganay  diintii islaamkaan ku gabbanay, jihaad baan iclaaminay, quraanbaan daliilsanay, axaadiithtiina waan ku daba gadiney caamadii iyo wax magaradkii, waa iska jidboodeen waana nala aaminay, oo inaan cadowga dadka horjoogno baa la mooday, kaddibna waad aragtaa intaan cadow hoosta ku haysano,(Muhaajiriin) iyo waxa shacab qaylo kayeeraysa, qof aan badbaadinayna maba jiro sheikh iyo shariif, arday, oday, iyo culimo, waxgarad , aqoon yahan iyo siyaasi,mid ciidankii Soomaaliya ahaan jirey, ganacsade,suldaan iyo hantiile meeye?

Sow ma ogid   inaan masaajiddii  dadkii ka waalinay, laba isu timaadana la waayay, culimadii dadka baraarujin jirtayna aan u samaysannay culimo ibliiseed noo banaysay dhiiggooda, oo waxaa laga qaaday karaamadii waxa lagu sheegay culimaa’ suu’ , wax la dilo iyo wax wadanka ka cararay baan ka dhignay. Waxaanu kale oo haysanaa tiimbare ay ku qoran tahay “MURTAD” daqiiqad naguma qaadato inaan qofkaan doonno diinta bannaanka ka dhigno si aan dhiiggiisa u xalaalaysanno.

Taliye,meel aan ciidamadaada kale gaarin baan dadka ka soo ugaaranaa, wadanka meel aanan dhib ka gaysan ma jirto, xataa waxaan ay sheegaan ee “BIRI MA GEYDO”, qaamuuska nooguma taal, waxna kama waabano, Caalimkii aad ogeyd ee aad ka seexan weydey Sh/Dr Axmed Xaaji Cabdiraxmaan biyo uma aanan kabban,  liis kalana waa haysanaa, oo fari kama qodna. Waxaa taas kasii daran  soomali danbe oo la maqashiin karo diin baa lagugu xukumi ma jirto annagaa u dacaraynay, tan kale waxay tahay taliye annaga ceebi ima karto, xishoodna iskaba daa, sababtu waxay tahay nalama yaqaan caawa allaale waxaan nahay oo madaxaa noo duuban markaan falka fulinayno,marka kalena intaaan iska furo baan dadkayga dhex mushaaxnaa oo shaaha la cabnaa. Taliye xaqiiqadu waxay tahay haddaan la iska abaal dhacayn anagaa sabab u ah inaad wadanka soo gashaan oo idiin sahalnay, ee taajka nagu wareeji.

Taliyihii aad buu u farxay wuxuu yiri ninka ragga ku jira hadaan caddaalada laga boodayn  ayaad tahay (ANTA …ANTA YACNI ADIGA …ADIGA) waa AL-SHABAAB waana soo dhaweeyay , taajkiina waa u xiray.

Waxaan la dafiri karin ,meesha dad isu cadow ahi ku dagaalami maayaan,ee waxaa lala dagaalamayaa dad cadow loo wada yahay nin walibana geeskiisa ka cunayo, maadaama loo adeegayo hal TALIYE(USA) oo fadhiya xeebta Jasiira.

Waxaa kuugu daliila, labaatankii sano ee lasoo dhaafay ee dadka dulmiga iyo dilka lagu hayay, kooxaha ku hardamayay dalka wax kala adkaada waa la waayay. Tusaale ahaan, kuwa hadda joogaa laftigoodu wax kala adkaada waa lala,yahay Shabaabku ciidamada huwanka kama adkaan karaan, ciidamada huwantuna shabaab kama adkaan karaan magacaa kala duwan ee taliyuhu waa mid.

Waxyaalaha iga cajabiyay waxa kamida,Ururka al-shabaab uma dhisna qaab xisbi ama ma laha nidaam u dhisan hab maamuleed, waa urur uu xukumo hal nin kaliya oo cid ka daba hadli kartaa aysan jirin,ama wax u sheegi karta,ama khalad ka qaban karta, ama wax la wadaagi karta. Haday tahay maamul, haday tahay dhaqaale, haday tahay ciidan, ninkaas oo kaliya bay gacanta ugu jiraan,ciddii kadaba hadashaa waa dil kooxdiisaba ha ahaadee.

Waxaa dad badani ogsoon yihiin in ninkaani wadanka ka maqnaado sanad walba sadexbilood, kolley waa la hubiyay inuu dubay gaaro oo xaas u deggen yahay, lama yaqaan inuu meel kale kasii aado iyo inuu iyada kasoo noqdo. Waa yaabe basaaboorkee buu ku dhoofaa? Madaarkee ka dhoofaa oo kasoo degaa? Miyuusan ahayn ninku kii gaaladu raadinaysay? Sidee u dhici kartaa inuu meeshuu doono u dhoofo? Arimahaani iyo kuwo kale oo farabadan waxay ka mid yihiin shakiyada lixaadka leh ee ku hareeraysan Amiirka Xarakada Al-shabaab AXMED GODANE. Haddii intaas oo dhammi jirto ma caddahay inuu yahay mid kamida taliyaasha hoosyimaada taliyaha guud ee wadanka kor kahaysta.(USA)

Ninkaasi wuxuu awoodda ku haystaa ciidan ka gaara(Amniyaadka) oo ka madax banaan ciidanka guud oo aan maya aqoon, intooda badanina  codkiisa iyo humaaggiisa mooyee aan dadka ka aqoon, sidaa oo ay tahay hadana aan waydiinayn sababta ay u qabanayaan hawlahan,weliba intaa waxaa u dheer inay si fiican ugu tababaran yihiin inay kasoo baxaan howshii loo xilsaaray. Layaab ma leh kaligii talis kasta wuxuu samaystaa ciidankaan oo kale si uu xukunka baaqi ugu noqdo, laakiin badanaa waxaa la arkaa dad kagoostay oo mucaarad ku noqda markay arkaan dulmiga ninkaasi wado, ma aha inaysan jirin kuwo la yaaban sida ninka Xarakada Shabaab xukumaa uu wax u wado, way jiraan oo waa badan yihiin iyagoo nooc walba leh balse  su,aashu waxay tahay maxay u cadayn waayeen mowqifkooda iyo figraddooda, oo ninkan maxay isaga beri yeeli waayeen? Waxay ila tahay arimo dhawr ah.

1-  Ugu horrayn in la la,yahay qofkii bilaabi lahaa oo geesiga ahaa,arintuna aysan ka duwanayn sidii sadexdii nin ee ninkii Wiilwaal la oran jiray damcay inay ku yiraahdaan Wiilwaal labada cad iskuma heshid , ee markay horyimadeen ka baqay ee yiri “Wiilwaal labada cad,leg laguugu dar”.

2-  Waxay quudaraynayaan in meel alle u dhaafiyo oo iyagu meesha qabsadaan gadaashiis.

3-  Kuwa mucaaradka ahi iskuma kalsoona oo figrad iskuma raaci karaan nin walbaa armaa lagaaga baxaa oo kaligaa bahal ku cunaa ayay leeyihiin

4-  Waxay aaminsan yihiin inaysan heli Karin ciidan u gaara iyo dhaqaale sidaa darteed aysan waxba wadi Karin.

5-  Waxay aaminsan yihiin inaysan meel kale aadi Karin sababtoo ah dad badan bay laftigoodu qudha ka jareen oo ma jirto meel ay isku aamini karaan xataa haday isaga tagi lahaayeen meesha.

Ugu danbayntii waxaan dadka inta la khalday ee ujeedadoodu ahayd diin jacayl iyo ikhlaas ee aan ku jirin, waxna ogayn mashruuca socda iyo dhab ahaan cidda uu u adeegayo, ee ilaahay dartiis dagaalka ugu jira,  kula talinayaa una sheegayaa, ugu horrayn inay hoos wax u fiiriyaan amarka ay ku shaqaynayaan kama soo fulin Nebi ilaahay u waxyoodo, waxaa waajib ku ah inay iska hubiyaan waxa ay samaynayaan qof walibana wuuxu gaysto isagaa lagala xisaabtamayaa, laakiin  ma jiro Ilaahay agtiisa danbi aan toobad lahayn inta ay furan tahay towbaddu, marka waxaan leeyahay is daba qabta oo haku dhimanina jariimooyinka aad diinta, dadka iyo dalkaba ka galaysaan oo gacmo iyo lugo ha u noqonina  “Taliyeyaal ibliis “,oo iyagu ujeeddooyin gaara ugu jira shaqada noocan ah, hana ka quusanina raxmadda ilaahay ee waasica ah,inaad hadda kasoo noqotaan waxa aad ku sii socotaan waxay badbaadin kartaa dad aad u farabdan….

Ilaahay xaqa ha ina tuso oo dariiqa toosan ha inagu duwo.

Suleymaan Maxamuud

ciid111@hotmail.com

Halkan ka akhri: http://somalitalk.com/2012/01/24/maxaa-culimada-soomaaliyeed-loola-colaytamay/

Waxaa kaloo maqaalku uu jawaab u yahay maqaal qiimo badan oo ay soo qortay Cubtan Yuusuf oo cinwankiisu ahaa ”Dhalinyarada baraarugu ma jihaadayaan mise xoriyadda saxaafadda ayay ku kadsoomeen”.

Haddanse hordhaca intaa uga haro oo dulucda maqaalka u daadago, hadalka duuban ee warbaahinta laga sii daayaa ayaa qolada suxufiyuuntu waxaa ay u yaqaanaan inuu yahay mid ummad dhan oo taagneyd baabi’in karaa haddaan laga fiirsan. Sidaa awgeed ayaa ay dhinaca saxaafadda marka la joogo, gaar ahaan raadiyaha iyo TV-ga, waxaa lama huraan ah inta aanu warku bixin inuu maro dhowr qaybood oo kala duwan, taasoo looga gol leeyahay sidii loo hubin lahaa oo uu war sugan mooyaane wax kale u bixi lahayn. Waliba waagaas sidaas loo taxadarayay ma jirin  horumarka tikniloojiyada ee hadda aadka u tagtay, oo hadda wixii baxaa xitaa ka daba tag ma lahan oo DR Google ayaaba kaydinaya. Maxaad u malaynaysaa marka arinku uu yahay diin?!! soow kuma haboona inaan ”iska dheh” lagu wadin ee aad looga fiirsado waxa lagu hadlayo. Waxaan aad ula yaabay in la yiraahdo waxaa soo baxay bayaan lagu inkiriyo eeddii ay beesha Leelkase u tiirisay in Aminyaadka ina godane ay ka danbeeyeen dilkii diktoorka!! Bayaankuna horta kuma caddayn inuu yahay mid si rasmi ah u soo baxay, ee waxaaba iska cadayd inuu u ekaa mid qolyaha internetka ee aad mooddo in ay iyaguba afhayeen u yihiin cida la eedeynayo ay soo dhoodhoobeen. Maxaase haddii ay diidmadadaasi dhab tahay ay u hadli waayeen nimanka gaamuray ee godinta salkeeda hayaa?!,  Sideese lagu aqbalayaa cudurdaar mar haddiiba hadaladii ”Iska dheh” ahaa ay hormareen, si looga dabatagaana ay adag tahay oo haddii la tiritri lahaana Dr google uu hayo. Waxaana taa kaba sii daran in hadaladaasi ”iska dhehda ahaa” wali lagu dhiiran yahay oo ragga qaarkood ayba mar kale ku celiyeen in ay wali la soo taagan yihiin ”iska dhehda ”, waxaana ka mid  ahaa hadalkii oranaayay ” Ragga Culimada ah ee jihaadka hortaagan (waa sida ay iyagu aaminsan yihiin ama u yiraahdeene) ha la dhaafiyo dunida, oo kii dilaana waa mujaahid, shiikhii la dilaana waa shahiid”, sidoo kale hadalkii ahaa ” Keybkaa inoo dhexeeya” , ” Waxaa ay barakeeyeen culimadu Ugaandha iyo Kenya”, ” Waa la garanayaa raggii dilay oo galgaduud bay joogaan Iyo kuwo la mid ah.

Waxaan leeyahay maanta dunidu  ” iska dheh way dhaaftay, hadal la iska yirina wax aan ceeb ahayn oo uu ka dheefayaa ma jirto kii yiri, waana arin muhiim ah  inuu qof walbaa ogaado sida Allaahba quraanka uu noogu sheegay in wax kasta oo afkaaga ka soo baxaa la xisaabinayo. Dhalintuna ha ogaadaan in aanay ku daba lumin fataawayaal  iska dheh ah oo aan loo meel dayin.

Haddaba qormadan gaaban oo degdega ah waxaan ku soo afjari lahaa: Dhalinta wax qoraysaa ha iska daayaan iska dhehda ay caadaysteen oo aan ku salaysneen qawaaniin diin iyo mid saxaafadeed toona, haddiise ay dayn waayaan waxaan ku celinayaa mar kale oo aan leeyahay ha ogaadaan in ay u shaqaynayaan cadowgii umadda haddii anayba la shaqaynin!!!  sidii aan horeba ugu sheegay qoraalkaygii ahaa ”Timir laf baa ku jirta ”, waayo saxaafad xor ahi ma jirto ee waxaa saxaafaddu ay xor u tahay wixii laga raalli yahay. waagii aan kuliyadda saxaafadda dhiganaynayna waxyaabihii aan ka baranay waxaa ka mid ahaa  in saxaafad xor ahi aanay jirin, oo saxaafad walbaa waxaay ilaalisaa dano gaar ah, haddii ay khadka cagaaran soo dhaaftana qoortaa loo gaabiyaa. Sidaas awgeed haddii aaney waxyaabaha ay dhalinta isku magacowday ” baraaruga islaamku” qorayaan reer galbeed iyo xulufadoodu ka raalli ahayn, mar horaa la aamusin lahaa, kuwa qoraaya ee london iyo Washigton dhex mushaaxayaana guaantanamo loo diri lahaa, balse arinku waa sidii aan hore u iriyoo ”Timir laf baa ku jirta ”:

Baaqaas waxaa soo saaray rag isku qoys ah, waxayna si gaara ugu jeediyeen beeshii ay ka dhasheen, laakiin markaan akhriyey waxaa ila qummanaatay inaan sidiisa ku faafiyo; waayo waxa uu ka hadlayo waa wax dadkeenu u wada baahanyahay. Culumada tafsiirku markay ka hadlayeen nas-ka ku soo daga dhacdo gaar ah laakiin si guud u hadlaya, waxay dheheen: “waxaa tixgalinta leh macnaha guud ee eraygu xambaarsanyahay ee tixgalinta ma leh sababta gaarka ah ee uu ku soo dagay” , waana hubaa inaan rag beelo kale ah u gudbiyey afkaarta baaqaan ku jirta qaar badan oo ka mida; si ay beelohooda ugu gudbiyaan. Ragga aan xusuusnahay in aan u gudbiyey waxaa ka mida Alle ha u naxariistee Maxamed Tahliil Warsame oo dadaal badan ku bixin jirey siduu xigtadiisa iyo ummaddoo dhan wax ugu qaban lahaa. Waxaan rajeynayaa in raggii afkaartaan soo jeediyey Ilaahay ajar ka siiyo cid kasta oo afkaartooda ka faa’iidaysata.

Baaqii xujeyduna sidaan ayuu u qornaa:

بــــسم اللَّـــــــه الرَّحـمــــــن الرَّحـيـــــم

Mawduuca: Baaq Xujaydu ka soo saareen Makka Al- Mukarrama

Ku: Dhammaan Isimada iyo Nabadoonada Leelkase

Ku: Dhamaan aqoonyahanka iyo siyaasiyiinta Leelkase

Ku: Dhammaan maalqabeenka iyo jaaliyadaha Leelkase

Og: Dhammaan waxgaradka Leelkase

Salaan ka dib walaalayaal waxaan idiinku hambalyaynaynaa munaasabadda Ciidda barakaysan ee Al-Adxaa, waxaana  Alle ka baryaynaa in uu inaka aqbalo camalka suubban, sannadkaan kiisa kalena uu inaku gaarsiiyo khayr iyo baraare, muslimiintana dhamaan uu xafido, sarena u qaado adduun iyo aakhiroba.

Walaalayaal waxay u suurta gashay inay kulan ku yeeshaan magaalada barakaysan ee Makka Al- Mukarrama Xujaydii Leelkase ee sannadkaan timid Xajka, xujaydaasi oo ka kala yimid: Soomaaliya, Careebiya, East Africa, Yurub iyo W/America. Xujaydu waxay is waraysi ka dib kulankoodaas ku falanqeeyeen amuuro farabadan oo khuseeya danta iyo horumarka beesha Leelkase meel kasta oo ay joogaanba, waxayna si gaar ah xoogga u saareen deegaannada beesha ee asalka ah, ugu dambayntiina waxay xujaydu shirkoodaas ka soo saareen baaq iyo talooyin ay u jeediyeen bulshada reer Leelkase, waana kan qodobadiisii:

Baaqa Xujayda:

1.    Waxaan ugu baaqaynaa guud ahaan waxgaradka beesha in laga hortago qaxa aan qorshaysnayn ee dhallinyarada beeshu u qaxayso dibadda, taas oo keenaysa dabargo’ weyn oo ku yimaada dadkeenna. Waxaan soo jeedinaynaa in dhallinyarada loo diro meelo ay wax ka bartaan ama lagu maalgaliyo xoolaha lagu dhoofinayo; si ay dalkooda wax uga qabsadaan ee aan loogu kaalmayn u hayaanka dibadda. Waxaan si gaara ugu baaqaynaa ganacsatada, aqoonyahanka iyo waxgaradka kale ee deggan Nairobi in ay isu xilqaamaan jihaynta iyo waxbarista dhallinyarada faraha badan ee dhoofka ku sugaysa magaalada, ayna geeyaan masaajidda iyo goobaha kale ee waxbarasho, maxaa yeelay qaar badan oo ka mid ah ayaa ku marinhabaaba muddada ay joogaan iyagoo barta QAAD iyo waxyaabo kale oo aan habboonayn.

2.    Waxaan ugu baaqaynaa dadkayaga ku maqan qurbaha in ay dalalka Islaamka ku soo ceshaan qoysaska iyo ubadka, kuwa hadda ka dib guursanayana in ay qoysakooda dagsadaan dhulka muslimiinta, maxaa yeelay ilmaha ku dhasha ama ku indha-kala-qaada qurbaha wuxuu la tol iyo dhaqan yahay dadka uu la dhaqmay, gaar ahaan waxaan boorrinaynaa dalka Soomaaliya.

3.    Waxaan dadkayaga guud ahaan ku boorrinaynaa in taranka (guurka) la badiyo, gaar ahaan dadka qurbaha ku nool, maxaa yeelay bulshooyinku waxay ku sii jiri karaan jiilashooda dambe tiro iyo tayaba, waana arrin nabigeennu (scw) ina faray, lagana doonayo muslimiinta oo dhan.

4.    Waxaan dadkayaga ugu baaqaynaa annagoo carrabka aad ugu adkaynayna in ay awooddooda isugu geeyaan sidii loo tayayn lahaa bulshada reer Leelkase gaar ahaan xagga aqoonta oo fure u ah qaybaha kala duwan ee horumarka. Dib u dhaca aqooneed dhibaatadiisuna waxay ka muuqanaysaa hoos u dhaca caafimaadka oo ilaa hadda dhakhaatiir loo la’yahay isbitaalkii Galdogob iyo hoos u dhaca dhinacyada maamulka iyo dhaqaalaha. waxbarashada si loo hormariyana waxaan soo jeedinaynaa talooyinkaan:

a)    In la xoojiyo kaalmaha loo fidiyo iskuullada ku yaal deegaanadeenna, sarena loo qaado tayadooda, isla markaana loo hawlgalo sidii iskuullo kale looga samayn lahaa deegaannada kale ee reerka.

b)    In laga furo deegaanada reerka Macaahid sare oo leh diini iyo farsamooyin.

c)    In  qof walba oo awood u leh uu ilmihiisa ama qofka uu mas’uulka ka yahay u diro waxbarasho jaamacadeed dalka ama dibadda.

d)    In jifo walba isu kaashato sidii ay dhawr ka mid ah dhallinyaradooda uga bixin lahaayeen kharashka jaamacadda.

e)    In dadka ehelkooda masaariifta siiyaa ku amraan ama ku dhiirrigaliyaan in ay xoolahaas ubadkooda wax ku baraan; si ay hadhaw isugu filnaan karaan.

f)     In miyiga iyo tuulooyinka laga soo uruuriyo dhallinyaro taqaan Qur’aanka, ka dibna magaalooyinka lagu siiyo waxbarasho sannad ama labo socota oo isugu jirta diini iyo maaddi, ka dibna lagu celiyo deegaamadoodii; si ay dadkooda wax u baraan. Kharashka loo baahan yahayna jifo walba ama waalid walba gaarkiisa ayuu ula baxayaa.

g)    In dhallinyarada saaqidday loo sameeyo barnamij dhaqan-celin ah oo lagu barayo Qur’aanka, kutub cilmi diini ah, far Soomaali, xisaab, luqadaha, kumbuyuutarka iyo farsamooyin kale. Barnaamijkaas waxaa looga jeedaa in dadkaas laga badbaadiyo habowga ay ku jiraan, in lagu xiro Rabbigood iyo in la baro farsamo ay ku shaqaysan karaan. Xagga fulinta waxaa iska kaashanaya guddiga waxbarashada iyo dadka hawshaas ka qayb qaadanaya oo ah in qof walba uu la boxo kharashka wiil ama ka badan oo qaraabadaiisa ah, ka dibna guddiga waxbarshadu habeeyaan deegaanka, macallimiinta iyo fulinta hawsha. Barnaamijku wuxuu soconayaa 12 bilood, qofkiiba waxaa uu u baahan yahay $ 40 bishiiba.

h)    In dadka daggan magaalooyinku ay kafaala qaadaan dhallinyarada qaraabadooda ah oo ay guryohooda ka cunteeyaan; si ay wax uga bartaan magaalooyinka, taas oo dad badan oo inaka mid ah u sahlan.

i)      In dadka aqoonyahanka ah ee beesha u dhashay ay baxshaan Seminaarro marka ay yimaadaan dalka, nin walbana uu dhigo waxa uu soo bartay, isagoo ku daraya waxa uu helay oo waayo-aragnimo iyo khibrad ah. Ragga aan aqoon gaar ah yeelan laftoodu waa inay dadka uga warramaan sida loo shaqaysto ama loo nool yahay, ayna ka saxaan dadka afkaarta qaldan ee ay ka haystaan nolosha iyo xoolo kasbashada, ayna la diriraan shaxaadka, shaqo ka faanka iyo wahsida.

j)      In deegaanada gudaha lagu qabto aqoon iswaydaarsiyo, Seminaarro, dood cilmiyeedyo, muxaadarooyin iyo tartan aqooneedyo kala duwan oo sare loogu qaadayo aqoonta iyo wacyiga bulshada.

5.    Dhanka dhaqaalaha waxaan ku baaqaynaa: a) in dadkeennu helaan aqoon iyo xirfado ay ku shaqaysan karaan, taas oo lagu suurtagalin karo in la siiyo Seminaarro ku saabsan dhaqaalaha, ganacsiga iyo shaqadaba. b) in bulshada lagu wacyigaliyo ahmiyadda dhaqaalaha iyo sida ay lagama maarmaanka u tahay in xoog la saaro horumarinta dhaqaalaha. c)  in dadka wax qabsan kara la maalgaliyo ee aan la masruufin marka la tababaro ka dib. d) in dadka aqoonta iyo waayo aragnimada u leh ganacsiga iyo dhaqaaluhu ay bulshada kala taliyaan xagga mashaariicda ganacsi iyo horumarineed ee munaasibka ah, sida warshado yar yar, beero, kalluumaysi iyo qaybaha ganacsiga. e) in bulshadu mawqif adag ka qaadato waxyaabaha naafaynaya dhaqaalaha, sida: qaadka iyo maandooriyayaasha kale, dayicista xoolaha nool iyo isu dheellitir la’aanta dakhliga iyo kharashka.

6.     In la sameeyo hay’ado samafal oo ka diiwaan gashan dalka iyo dibaddaba, kuwaas oo ka qaybqaadanaya horumarinta dadka iyo dalka, maalgalintoodana ka helaya xubnaha beesha ee bixin kara taageero dhaqaale, dawladaha iyo hay’adahaba.

7.    Waxaan ku baaqaynaa in maamulka, nidaamka iyo kala dambaynta xoog la saaro, taas oo keenaysa in dadku kala badbaadaan, muslimiinta kalena ka badbaadaan, dhanka kale dadku si ay u sameeyaan horumar wax ku ool ah waxay u baahann yihiin isku kalsooni, isku duubni iyo iskaashi buuxa oo aan maamul la’aan hirgali Karin.

8.    Waxaan si gaar ah mar labaad u boorrinaynaa, una codsanaynaa in si dhab ah loo walaaloobo, lagana fogaado wax kasta oo dhaawacaya walaalnimada iyo wadajirka, isla markaana la noqdo talo wadaag isu kaashada khayrka iyo Alle ka cabsiga, iskana celiya dambiga iyo xadgudubka.

9.    Waxaan u hambalyaynaynaa dhammaan beesha Leelkase, gaar ahaan Suldaan Subeyr oo aan rajaynayno in uu wax weyn ku soo kordhiyo beesha Leelkase meel kasta oo ay joogto.

10.                       Ugu dambayntii waxaan ku talinaynaa in aqoonyahanka beeeshu iska kaashadaan sidii loo samayn lahaa qorshe ballaaran oo lagu hormarinayo beesha meel kasta oo ay joogto, taana waxaa saldhig u ah in ay si buuxda wax isula fahmaan aqoonyahanka iyo hoggaanka beeshu.

Codsi: waxaan codsanaynaa in la gaarsiiyo baaqaan dhammaan jaaliyadaha beesha ee ku nool dibadda, isla markaana la isu kaashado sidii loo hirgalin lahaa.

Waxaa uruuriyey oo diiwaangaliyey: Sh. Axmed C/samed